'Yoksulluk para akıtarak çözülmez'

Dünyanın dört bir yanında, dahi insanlar küresel sorunlara çözüm arıyor. Açlık, sefalet, eşitsizlik, yolsuzluk... Elmas zengini Sierra Leone iç savaştan miras kalan yoksulluğu çözebilir mi? ABD mi imdadına yetişsin? Ya Kamboçya'daki etnik çatışmalar, Afrika'da açlık, AIDS patlaması? Tüm bunlara kim dur desin? Birleşmiş Milletler mi (BM), ABD mi? Bu soruların kesin cevabı yok. Ama sorunların nasıl çözüleceğine ilişkin farklı yaklaşımlar var.

NOBEL YOLUNDA
Nobel bilim ödülüne en yakın Türk olarak görülen Profesör Daron Acemoğlu'nun çözümüyse özetle şöyle: "Her ülkenin kendi tarihi süzgecinden geçen özgün çözümleri olmalı. Dışarıdan empoze edilen çözümler, bir yere kadar derman olabilir. Her ülkede sorunları çözecek kurumlar, bu kurumların kurulmasını sağlayacak da siyasi bir irade olmalı." Daron Acemoğlu, sadece ABD'ye ihraç ettiğimiz parlak ekonomistlerden biri değil. 2005'te eline aldığı John Bates Clark madalyasının ona, yakın gelecekte madalyayı kazanan pek çok bilim adamı gibi, Nobel bilim ödülü de getireceği tahmin ediliyor. Bunu ben söylemiyorum. Dünyanın en çok satan erkek dergilerinden Esquire bu görüşte. Geçen hafta Barack Obama yönetiminden istifa eden Beyaz Saray'ın bütçe sorumlusu Peter Orszag ile birlikte 2009'un yıldızı en parlak erkekleri arasında gösterilen Acemoğlu; bugün BM, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu IMF'ye analizlerini sunuyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) ekonomi profesörü Acemoğlu'nun ilgi konusu üniversitenin ilk yıllarından bu yana, "küresel sefalet ve eşitsizlik" olmuş. Acemoğlu, bazı ülkelerin neden refah içinde olduğunun, bazılarınınsa neden sorunlarını bir türlü çözemediğinin cevabını tarih, sosyoloji yardımıyla ve bir sosyal mühendis marifetiyle bulmaya çalışıyor. "Fakirliğin kolay bir çözümü yok. Bu konuyla ilgili çalışmaların çoğu kolay veya popülist çözümler sunuyor. Benim yaptığım şey, sorunların temellerine inmek. Bunun iki yolu var. Birincisi sorunların siyasi teorilerini anlamak. İkincisi tarihteki gelişmelerine bakmak. Zira pek çok ülkenin hala fakir olmasının nedeni, kendi seçimleriyle, o ülkede yürütülen siyasetle ilgili" diyen akademisyen Acemoğlu'nun bu yaklaşımı, sorunlu ülkelerin "ağabeyi", fakirin "para babası" ABD'de büyük ilgi gördü.

TEK REÇETE UYGULANAMAZ
Bu ilginin nedeni, Acemoğlu'nun şu sözlerinde saklı: "Bir ülkenin başı derde girerse 'ABD veya AB daha çok para akıtsın' deniyor. Bu, fazlaca basit bir çözüm. Sorunları para pompalamakla çözemezsiniz. Veya sözgelimi son 10-15 yıldır pek çok soruna Dünya Bankası desteğiyle ufak çözümler getiriliyor. Hindistan'daki su, Afrika'da aşı sorununu taşıma suyla çözmek mümkün değil. Ya da Sierra Leone, Etiyopya, Somali'nin sorunları birkaç öğretmen veya hemşire göndererek çözülmez. Ekonomik sorunların fizik veya kimyada olduğu gibi tek bir reçetesi yok. Sözgelimi Sierra Leone neden buralara gelmiş, neden kurumlarının başındakiler ceplerini doldurmanın peşinde, neden yolsuzluk almış başını gitmiş, ülkenin tarihsel süreci nasıl gelişmiş, ona bakmak lazım." Teorisiyle siyasilere olduğu kadar sosyal toplum kuruluşları ve medya gibi modern toplumun temel taşlarına da atıfta bulunan Acemoğlu'na göre, bir ülke gelişmişlikten yoksunsa bunun nedeni coğrafya, iklim, teknoloji, hastalık veya etnisite değil. Ülkenin kurumsallaşamamasıyla ilgili.

ÇİN' DEKİ DÖNÜŞÜM "
Kurumlar dışarıdan empoze edilen şeyler değil. Ülkeler kendi dengelerini kendileri buluyor" diyen Acemoğlu, siyasi iradenin radikal çözüme çoğu kez cesaret edemediğini belirtiyor. "Ancak radikal çözümlerin olduğu yerlerde sonuçlarını da kısa sürede görüyoruz. Mesela Çin'de Mao'dan sonra Çin Komünist Partisi'nin başına gelen Deng Xiaping önce tarımda, sonra da endüstride ülke ekonomisini liberalleşmeye açtı. 1980'lerde başlayan bu süreç 25 yıl içinde Çin'i buralara taşıdı" diyen Acemoğlu, artık Türkiye dahil pek çok ülkede siyasetin radikal adımlar atmaya daha istekli olduğu görüşünde.