Hinduvani kimdir?

Belh'te doğdu. Hindistan'dan getirilen hizmetçi ve câriyelerin konakladığı Bâbü Hinduvân adlı mahalleden dolayı Hinduvânî nisbesiyle anılmıştır. Fıkıh ilmindeki silsilesi Ebû Bekir el-A'meş, Ebû Bekir el-İskâf, Muhammed b. Seleme, Ebû Süleyman el-Cûzcânî ve Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî vasıtası ile Ebû Hanîfe'ye ulaşır. Ayrıca Ebü'l-Kāsım es-Saffâr'dan ders alan ve onun Kitâbü'l-Muḫtelif'ini rivayet eden Hinduvânî'nin diğer hocaları arasında Muhammed b. Akīl el-Belhî, Ali b. Ahmed el-Fârisî ve İshak b. Abdurrahman el-Kindî gibi âlimler bulunmaktadır. Kendisi de pek çok talebe yetiştirmiş olup Ebü'l-Leys es-Semerkandî, Ebû İshak İbrâhim b. Müslim el-Buhârî, Ebû Abdullah Tâhir b. Muhammed el-Haddâdî gibi âlimlerin de aralarında bulunduğu kırk öğrencisinin ictihad mertebesine ulaştığı ve kadılık yaptığı kaydedilmektedir. 25 Zilhicce 362 (26 Eylül 973) tarihinde Buhara'da vefat eden Hinduvânî'nin cenazesi Belh'e götürülerek orada defnedildi.

Ebû Hanîfe'nin bütün görüşleri unutulup Ebû Yûsuf'un el-Emâlî'si, Muhammed b. Hasan'ın en-Nevâdir ve ez-Ziyâdât'ı tamamen yanmış olsa hepsini hâfızasından yazacak kadar Hanefî fıkhına vâkıf olduğunu söyleyen Hinduvânî (M. Mahrûs Abdüllatîf, I, 91), halli zor pek çok meseleye çözüm getirmesi sebebiyle Küçük Ebû Hanîfe lakabıyla anılmıştır. Ancak mezhepte taassuba düşmediği, zaman zaman Ebû Hanîfe'nin görüşlerini tenkit ederek mezhep içindeki farklı kanaatleri benimsediği, diğer mezheplerin görüşlerine de yöneldiği veya müstakil ictihadlarda bulunduğu görülmektedir. Meselâ İmâm-ı Âzam'a göre cünüp bir kimsenin Fâtiha sûresini dua niyetiyle okumasında bir sakınca bulunmadığı ve mezhepte benimsenen görüş de bu olduğu halde, "Ebû Hanîfe'den böyle rivayet edilmiş olsa dahi bu yönde fetva vermem" dediği bilinmektedir (el-Fetâva'l-Hindiyye, V, 317). Hinduvânî'nin görüşleri Serahsî'nin el-Mebsûṭ'u, Kâsânî'nin Bedâʾiʿu'ṣ-ṣanâʾiʿi, Kādîhan'ın el-Fetâva'l-Ḫâniyye'si, Mergīnânî'nin el-Hidâye'si, Bezzâzî'nin el-Fetâvâ'sı, el-Fetâva'l-Hindiyye ve İbn Âbidîn'in Reddü'l-muḥtâr'ı gibi Hanefî fıkıh kitaplarında sık sık geçmektedir. Bu eserlerde Ebû Ca'fer künyesi mutlak olarak geçtiğinde Hinduvânî kastedilir.

Tefsir ve hadis ilimlerine de vâkıf olan Hinduvânî Belh ve Mâverâünnehir'de hadis rivayet etmiş, talebesi Ebü'l-Leys es-Semerkandî en-Nevâzil isimli eserinin "et-Te'vîlât" adlı bölümünde onun ve diğer bazı âlimlerin çeşitli âyet ve hadislerin tefsirleriyle ilgili görüşlerine yer vermiştir.

Hinduvânî'nin kaynaklarda zikredilen el-Fevâʾidü'l-fıḳhiyye, Keşfü'l-ġavâmiż fî furûʿi'l-fıḳh ve Şerḥu Edebi'l-ḳāḍî adlı eserlerinin günümüze ulaşmadığı anlaşılmaktadır. Hassâf'ın Edebü'l-ḳāḍî'sinin şerhi olan son eser Hediyyetü'l-ʿârifîn'de (II, 47) yanlışlıkla Ebû Yûsuf'un Edebü'l-ḳāḍî'sinin şerhi olarak gösterilmekte, bu kaynağı kullanan Kehhâle de aynı hatayı tekrarlamaktadır (Muʿcemü'l-müʾellifîn, X, 244).

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN