Huzai Ali b. Muhammed kimdir?

710 (1310) yılında Tilimsân'da doğdu. Huzâa kabilesine mensuptur. "Zü'l-vezâreteyn" lakabıyla anılan babası Muhammed Endülüs'ten Kuzey Afrika'ya göç ederek Tilimsân'a yerleşmiş, burada kâtiplik, kumandanlık ve vezirlik yapmıştır. İbn Merzûk el-Hatîb et-Tilimsânî ve İbnü'l-Hâc el-Billifîkī'den ders alan Huzâî, özellikle Arap dili ve edebiyatında derinleşmekle birlikte hadis ve fıkıh alanında da bilgi sahibiydi. Talebeleri arasında en tanınmışı, kendisinden Taḫrîcü'd-delâlât'ın bir kısmını dinleyen ve tamamını "münâvele" yoluyla rivayet için icâzet alan Yahyâ b. Ahmed es-Serrâc el-Fâsî'dir. Abdülvâdîler Devleti'nde kâtiplik yapan Huzâî, Merînîler Hükümdarı Ebû Sâlim el-Müstaîn-Billâh'ın da (1359-1361) alâme (mühür, tuğra) kâtibiydi. 5 Zilkade 789 (17 Kasım 1387) tarihinde Fas'ta vefat etti ve muhtemelen Fas'a uğrayan yabancı âlimlerin defnedildiği Matrahulcille'de toprağa verildi.

Sultan Ebû Fâris el-Merînî'nin attan düşmesi münasebetiyle yazdığı bir şiiri zamanımıza ulaşan (İbnü'l-Kādî, Ceẕvetü'l-iḳtibâs, II, 490; Abdülhay el-Kettânî, I, 37-38) Huzâî, ölümünden üç yıl önce kaleme aldığı ve Merînîler Hükümdarı Ebû İnân el-Merînî'nin oğlu Ebû Fâris el-Mütevekkil-Alellah'a ithaf ettiği Taḫrîcü'd-delâlâti's-semʿiyye ʿalâ mâ kâne fî ʿahdi Resûlillâh mine'l-ḥiref ve'ṣ-ṣanâʾiʿ ve'l-ʿamâlâti'ş-şerʿiyye adlı eseriyle tanınmıştır. Huzâî, bazı kimselerin devletin çeşitli kademelerinde görev yapanları bid'at ehli ve aşağı bir işte çalışan insanlar olarak nitelediklerini, bundan dolayı kendisinin Hz. Peygamber zamanında mevcut resmî görev, sanat ve mesleklerle ilgili olarak bu eseri yazdığını söyler. Hulefâ-yi Râşidîn dönemine ait bilgilerin de yer aldığı eser on bölüme (cüz) ayrılmış ve 156 görev, meslek ve sanat hakkında bilgi verilmiştir. Eser Resûl-i Ekrem'in idarî, askerî, adlî ve iktisadî alandaki düzenlemeleri, Asr-ı saâdet'teki sosyal hayat ve kurumlar hakkında toplu bilgi vermesi bakımından büyük öneme sahiptir.

Taḫrîcü'd-delâlât'ın başlıca kaynağı İbn Abdülberr'in el-İstîʿâb'ı olup eserin hemen hemen yarısı bundan alınan bilgilere dayanır. Müellif eserin sonunda faydalandığı 166 kitabın adını kaydetmekle birlikte nâşir İhsan Abbas'ın düzenlediği listede bu sayı 210'a ulaşmıştır. Kendi alanında ilk müstakil eser olan Taḫrîcü'd-delâlâti's-semʿiyye asırlar sonra Faslı âlim Muhammed Abdülhay el-Kettânî'nin dikkatini çekmiş, Kettânî bazı ayrıntıları çıkarıp yeni bazı konuları eklemek suretiyle et-Terâtîbü'l-idâriyye (I-II, Rabat 1346-1347; Beyrut 1416/1996) adlı eserini kaleme almıştır. Bu eser, Ahmet Özel tarafından Huzâî ve Kettânî'nin faydalandıkları kaynaklar tesbit edilmek suretiyle bir nevi tenkitli neşri yapılarak Türkçe'ye tercüme edilmiştir (I-III, İstanbul 1990-1993).

Önce Tunus'ta basılan, daha sonra Ahmed Ebû Selâme tarafından bir yazma nüshası esas alınarak neşredilen Taḫrîcü'd-delâlâti's-semʿiyye'yi (Kahire 1401/1981) son olarak İhsan Abbas üç nüshaya dayanarak yayımlamıştır (Beyrut 1405/1985, 1993). Bu nüshalardan en eskisi 876 (1471) tarihli olup Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki (Şehid Ali Paşa, nr. 1853) 826 (1423) tarihli yazma nâşirler tarafından görülmemiştir. Kettânî, eserinin telifinde esas aldığı nüshada (Tunus, Zeytûne Ktp., nr. 7572) eksik olan onuncu bölümün yerine Hz. Peygamber zamanındaki ilmî ve içtimaî hayatla ilgili yeni bir bölüm eklediğinden Mustafa Fayda, Şehid Ali Paşa nüshasını esas alarak eserin onuncu bölümünü ayrıca yayımlamıştır (bk. bibl.). Rifâa et-Tahtâvî Nihâyetü'l-îcâz fî sîreti sâkini'l-Ḥicâz adlı kitabında Taḫrîcü'd-delâlâti's-semʿiyye'nin bir özetini vermiş (Kahire 1291, s. 305-531), Ahmed Mübârek el-Bağdâdî eseri Muḫtaṣaru Taḫrîci'd-delâlâti's-semʿiyye adıyla özetlemiştir (Küveyt 1410/1990).

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN