Basît nedir ?

Arapça bisâta (بساطة) masdarından türemiş "faîl" vezninde bir sıfat olup "geniş, yayılmış" vb. mânalarına gelir. Kaynaklarda "sebep"lerinin yaygın ve birbirinden uzak oluşundan dolayı bu ismi aldığına işaret edilirse de basîtin bir mânası da "fasih ve akıcı"dır. Basît bahrindeki vezinlerin akıcılığı sebebiyle bu ismi almış olmalıdır. Arap nazmına mahsus bahirlerdendir. Halîl'in sisteminde üçüncü bahir olup ilk dairede yer alır. Dairedeki nazarî şekli bir şatr için: – – ⏑ – / – ⏑ – / – – ⏑ – / – ⏑ – // dür. Ancak arûz ve darbının mahbun (bk. HABN) şekli – ⏑ – yerine ⏑⏑ – ile kullanılır. Üç arûzu ve altı darbı vardır. Buna göre belli başlı vezinleri şunlardır:

1. arûzu, 1. darbı ile:
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / ⏓⏓⏑ – / ⏑⏑ – //
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / ⏓⏓⏑ – / ⏑⏑ –

2. darbı ile:
⏓⏓⏑ – / ⏓⏓ – / ⏓⏓⏑ – / ⏓⏓ – //
⏓⏓⏑ – / ⏓⏓ – / ⏓⏓⏑ – / – –

II. arûzu, 3. darbı ile:
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / ⏓⏓⏑ – //
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / – – ⏑ – –

4. darbı ile:
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / ⏓⏓⏑ – //
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / ⏓⏓⏑ –

5. darbı ile:
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / – – ⏑ – //
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / – – –

III. arûzu, 6. darbı ile:
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / – – – //
⏓⏓⏑ – / ⏓⏑ – / – – –

Bu son şekilde arûz ve darb, mahbun olduğu yani – – – yerine ⏑ – – geldiği takdirde vezin muhalla' (veya mekbûl) adını alır. Basîtin yukarıda gösterilen müseddes (bir beyitte 6 tef'ileli) ve müsemmen (8'li) şekilleri, kadîm (yani eski Arap şiirinde mevcut) vezinlerdir; zamanla muhdes ve müvelled şairler basîtin murabbaını da (bir beyitte 4 tef'ileli vezinlerini) kullanmışlardır.
– – ⏑ – / – ⏑ – / ⏑ – – // şeklindeki vezinde ⏑ – – tef'ilesini basît bahrinin arûzlarından sayan müellifler vardır.

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi


BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN