Akaidü's-Senusi Nedir?

Kuzey Afrika'da devrinin en büyük kelâm âlimi olarak tanınan Senûsî, akaid konusunda el-Muḳaddime fi't-tevḥîd, ʿAḳīdetü ehli't-tevḥîd eṣ-ṣuġrâ, ʿAḳīdetü's-Senûsî el-vüsṭâ ve ʿAḳīdetü ehli't-tevḥîd el-kübrâ adlı eserleri yazdı; ayrıca bunları şerh ve ihtisar etti.

1. el-Muḳaddime fi't-tevḥîd. Şer'î hükümlerin taksimiyle başlar. Eserde aklî hükümlere de kısaca temas edildikten sonra kulların fiilleri konusunda Cebriyye, Kaderiyye ve Ehl-i sünnet'in görüşlerine yer verilerek kesb* nazariyesi anlatılır. Şirkin çeşitleri üzerinde durulduktan sonra ilâhiyyât* ve nübüvvât* konularıyla ilgili bazı terimler açıklanır; dinî ilimleri öğrenmeye yeni başlayanlar için gerekli olan temel bilgiler özlü bir şekilde verilir. J. D. Lucaini tarafından Fransızca'ya çevrilen (Cezayir 1908) el-Muḳaddime, müellifinin yanında, İbrâhim b. Hasan el-Bennânî (el-Mevâhibü'r-rabbâniyye, Kahire 1304), Molla İlyas Ali b. Hasan el-Bâbâî (el-Meʿâni's-seniyye) ve Abdülganî en-Nablusî (el-Envârü'l-ilâhiyye fî şerḥi'l-Muḳaddimeti's-Senûsiyye) tarafından da şerhedilmiştir.

2. ʿAḳīdetü ehli't-tevḥîd eṣ-ṣuġrâ. Senûsî'nin en meşhur eseridir; el-ʿAḳīdetü'ṣ-ṣugrâ, Ümmü'l-berâhîn veya kısaca es-Senûsiyye adlarıyla da tanınır. Eser kelime-i şehâdetin tefsirini yapmak maksadıyla yazılmış olup aklî hükümleri tasnifle başlar. Allah ve peygamberler hakkında inanılması zorunlu (vâcip), câiz ve imkânsız (müstahîl) olan hususların nelerden ibaret bulunduğu ve bunları öğrenmenin her yetişkin müslümana farz olduğu belirtilen risâlede, Allah hakkında inanılması vâcip olan sıfatlar nefsî, selbî (ademî), meânî, mânevî ve hâlî (bk. SIFAT) şeklinde gruplara ayrılarak yirmi maddede toplanır. Allah hakkında inanılması ve kabul edilmesi imkânsız olan nitelikler de (cehalet, ölümlülük gibi) aynı şekilde yirmi madde halinde gösterilerek bunların birinci kategorideki yirmi sıfatın zıtları olduğu belirtilir. Allah için bir mecburiyet ifade etmeyen (câiz; yaratma, yaşatma, öldürme, rızık verme gibi) sıfatlar ise kısaca mümkin*i icat edip etmemek şeklinde yorumlanır. Allah'ın varlığı cevher ve araz metoduyla ispat edildikten sonra peygamberlerin özellikleri ve Hz. Muhammed'in nübüvveti anlatılır; daha önceki peygamberlere, meleklere, ilâhî kitaplara ve âhirete inanmadan Hz. Muhammed'e iman etmenin makbul sayılamayacağı ifade edilir. Risâle, kelime-i şehâdetin bu şekilde anlaşılarak kalp ile tasdik edilmesi gerektiğine, ayrıca dil ile çokça tekrarlanmasının da önemli olduğuna işaretle sona erer. Hacminin küçüklüğüne rağmen akaidle ilgili temel bilgileri özlü ve anlaşılır bir üslûpla ifade eden el-ʿAḳīdetü'ṣ-ṣuġrâ, ilâhî sıfatları gruplandırması bakımından dikkat çekicidir. ʿAḳāʾidü'n-Nesefî'ye Osmanlı ilim çevrelerinde gösterilen ilginin bir benzeri Kuzey Afrika'da el-ʿAḳīdetü'ṣ-ṣuġrâ'ya gösterilmiş ve eser medreselerde okutulmuştur.

3. ʿAḳīdetü's-Senûsî el-vusṭâ adlı risâle, el-Cümel, el-Mürşide, es-Senûsiyyetü'l-vusṭâ ve el-ʿAḳīdetü'l-vusṭâ diye de anılır. Eser, aklî hükümlerin incelendiği bir mukaddime ile sekiz babdan oluşur. Birinci babda âlemin kadîm olamayacağı, ikincisinde Allah'ın varlığının delili, üçüncü babdan itibaren yedinci baba kadar ilâhî sıfatlar, yedinci babda Allah hakkında câiz olan hususlar ve rü'yetullah*, sekizinci babda nübüvvet, Hz. Muhammed'in nübüvveti ve buna bağlı olan sem'iyyât konuları (ba's, sırat, mîzan, şefaat, cennet, cehennem) anlatılır. Âlemin hudûs*u konusunun orijinal bir tarzda ele alındığı on varak tutarındaki (Süleymaniye Ktp., Tırnovalı, nr. 1125/2) risâlede sem'iyyât konularına çok az yer verildiği ve bütün meselelerin aklî delillerle izah edilmeye çalışıldığı dikkati çeker. Senûsî diğer risâlelerinde olduğu gibi el-ʿAḳīdetü'l-vusṭâ'ya da şerh yazmıştır (Süleymaniye Ktp., Hacı Beşir Ağa, nr. 662). ʿUmdetü ehli't-tedḳīḳ ve't-tasdîḳ adını taşıyan bu şerhe Abdülganî en-Nablusî (Nûrü'l-ifâde), Saîd el-Kafît (el-Lâzım ve'l-melzûm) ve Mahmûd el-Makdisî tarafından hâşiyeler yazılmıştır.

4. Tam adı ʿAḳīdetü ehli't-tevḥîd el-muḫricetü biʿavnillâhi min ẓulümâti'l-cehli ve raḳabeti't-taḳlîd el-mürġimetü bi-fażlillâhi enfe külli mübtediʿin ʿanîd olan eser kısaca ʿAḳīdetü ehli't-tevḥîd el-kübrâ ve ʿAḳīdetü's-Senûsî el-kübrâ diye de bilinir. İlâhiyyât nübüvvât ve sem'iyyât* konularından oluşan Senûsî'nin bu eseri, bir mukaddime ile on altı fasıldan ibarettir. Mukaddimede taklidin zararları ve taklidî imandan kurtulmanın lüzumu üzerinde durulur. Birinci fasılda insanın bir damla sudan mükemmel bir varlık haline gelmesi ve âlemde sürekli olarak değişikliklerin vuku bulması Allah'ın varlığının bir delili olarak değerlendirilir. İkinci fasıldan sekizinci fasla kadar olan bölümde sıfatlar konusu incelenir. Daha sonra sırasıyla Allah'ın birliği, kulların fiillerinin Allah tarafından yaratılması, rü'yetullah, Allah hakkında câiz olan ve olmayan hususlar, aslah* fikrinin reddi konularına yer verilerek on ikinci fasılda ilâhiyyât bahsi tamamlanır. On üçüncü fasılda nübüvvet müessesesi, on dördüncü fasılda Hz. Muhammed'in peygamberliği delilleriyle birlikte anlatılır. On beşinci fasılda ba's ve diğer âhiret hallerine yer verilir. Risâle, kebîre* konusunun incelenmesiyle sona erer. Orta boy on dört varak tutarındaki ʿAḳīdetü ehli't-tevḥîd, kelâm meselelerini kolay anlaşılan bir üslûpla inceleyen ve Sünnî itikad esaslarını oldukça orijinal delillerle ispatlamaya çalışan bir risâledir. Mecmûʿatü'l-mütûn içinde İstanbul'da yayımlanmıştır (1310).

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi


BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN