Istınâ‘ ne anlama gelmektedir ?

Sözlükte "bir şeyi en iyi şekilde yapmak, bir kimseyi özenle yetiştirmek, ayrıca kendine dost edinmek, Allah rızâsı için yedirip içirmek" gibi anlamlara gelen ıstınâ' kelimesini sûfîler, Allah'la onun dostu olma mertebesine yükselen kulları arasındaki ilişkileri anlatmak için kullanmışlardır. Kelime Kur'ân-ı Kerîm'de sadece Allah'ın Hz. Mûsâ'ya hitaben, "Seni kendim için dost seçtim" (Tâhâ 20/41) buyurduğunu bildiren âyette geçer. Kaffâl'e göre bu âyetteki ıstınâ' "lutuf ve ihsan" mânasına gelir; çünkü Allah Mûsâ'ya onun mânevî mertebesini yükselten pek çok lutuf ve ihsanda bulunmuştur. Mu'tezile âlimleri ise kelimenin, "Cenâb-ı Hakk'ın Mûsâ'ya kendine ait hususlarda faaliyette bulunma izni vermesi, onu kendisine elçilik için seçip görevlendirmesi" anlamına geldiğini söylemişlerdir (Fahreddin er-Râzî, XXII, 56).

Sûfîlere göre insanların topraktan kâse, külçe altından yüzük yapmaları gibi Allah da seçtiği bazı kimseleri kötü huy ve sıfatlardan arındırarak kâmil insan mertebesine yükseltir ve kendisi için seçkin birer dost edinir. Bazı sûfîlere göre bu mertebe âyette geçtiği üzere sadece Hz. Mûsâ'ya, bazılarına göre ise bütün peygamberlere mahsustur. Bazı sûfîler ise velîlerin de bu mertebeye erişebileceğini söylemişlerdir. Meselâ Ebû Saîd el-Harrâz'a göre Cenâb-ı Hak, seçtiği bir sâliki bir tecellî ile kendinden geçirip kötü huy ve davranışlarından arındırdıktan sonra kendine dost edinir, böylece sâlik tevhidin tecellîlerine ilk adımını atmış olur (Serrâc, s. 447).

Hücvîrî ıstınâ' terimini Hakk'ın kulunu bütün kötü huy, düşünce, duygu ve davranışlardan arındırıp onu köklü bir değişime uğratmak suretiyle terbiye etmesi (Keşfü'l-maḥcûb, s. 505); Rûzbihân-ı Baklî ise Allah'ın kutsî ruhları sıfat tecellîsi ile terbiye etmek ve temaşa mertebesine erdirmek için yüce katına celbetmesi (Şerḥ-i Şaṭḥiyyât, s. 622, 623) şeklinde açıklamışlardır.

Hz. Mûsâ'nın mânevî hayatını kendilerine örnek alan sûfîler, onun Allah tarafından dost olarak seçilişini ve ilâhî inâyete mazhar kılınışını mânevî hayatın hedefi olarak görmüşlerdir. Çünkü ıstınâ' mertebesine erişen kul ilâhî sırlara, dostluğa, vahye, ilhama ve ikrama nâil olmuş demektir (Baklî, Meşrebü'l-ervâḥ, s. 235). İsmâil Hakkı Bursevî de Hz. Mûsâ'nın Allah'ın celâl ve cemâl nurlarını yansıtan bir aynası olduğunu, velîlerin de ona benzediklerini söyler (Rûḥu'l-beyân, II, 575).

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN