SERDAR KARAGÖZ

Amerika'ya turist olarak gelenler memleketlerine döndüklerinde çeşitli gözlemlerini yakın dostlarıyla paylaşırlar. Kimisi gördüğü Amerika'yı yerden yere vurur kimisi abartır, göklere çıkartır. Genelde söylenenler kişisel tecrübeler ile alakalıdır. Yolu okyanus ötesine düşmüş herkes askerlik anısı gibi Amerika tecrübelerini paylaşır. Amerika üzerine konuşmak sonuçta popüler bir şey. Şener Şen'in "Neşeli Hayat" filminde canlandırdığı Ziya karakterinin "ben Amerika'dayken" diye başlayan repliği meseleyi özetler niteliktedir. Ama bir entelektüelden her zaman fazlası beklenir. Amerika'ya bir vesile ile yolu düşmüş entelijansiyadan birinin 'Amerika'yı anlatma işi'ne kalkışacaksa bunu güçlü analizler ve gözlemler ile birlikte sunması talep edilir.

Amerika'yı gözlemleyip, yazmak eski bir uğraşı. Bu konuda binlerce makale, yüzlerce kitap bulmak mümkün. Ünlü Fransız siyaset bilimci-tarihçi Alexis de Tocqueville'in gözlemlerini yansıtan 1835 yıllarında yayınlamış "Amerika'da Demokrasi" kitabı akla ilk gelen eserlerden. Tocqueville, hapishane sistemini incelemek için Fransız devleti tarafından Amerika'ya gönderilir. Amerika'da birçok eyalete gider, en çok New York'ta vakit geçirir. Sadece hapishaneleri incelemekle kalmaz tüm toplumsal yapıyı gözlemler. Siyasi ve sosyolojik gözlemlerini dönüşte kitaplaştırır. Amerika'nın artı ve eksilerini sıralar. Amerika'yı "gelecekte" bekleyen sorunlardan bahseder. Amerika üzerine yazılmış en güçlü kitaplardan biri olan Tocqueville'in kitabına Amerika'ya yolu düşen her entelektüelin göz atmasında fayda var.

Amerika'yı anlama derdindeki "entelektüel turist"lere gelecekleri zamanı iyi ayarlamalarını ve yapabiliyorlarsa Amerika'ya "Christmas sezonu" adı verilen dönemde gelmelerini öneririm.

Kasım ayının son haftasından yılbaşına kadar olan bu sürede Amerika'nın kodlarını yerinde gözlemleyebilirsiniz.

Bu mevsim hem siyasi hem sosyal hem de iktisadi anlamda Amerika'nın en yoğun olduğu dönemdir. Amerika'nın ara ve genel seçimleri bu dönemde olur. Amerika'nın yaşayan en büyük ve güçlü geleneği "şükran günü" yine bu dönemin başlangıç günüdür ve yıllık alışverişin büyük bölümü bu dönemde yapılır. Bazı dükkânlar toplam yıllık satışlarının %50'sini bu 2 aylık süreçte yaparlar.

Amerika'da seçim atmosferinde neler görebilirsiniz?

ABD'de 1792 yılından bu yana ara seçimler ve başkanlık seçimleri Kasım ayında yapılmaktadır. Ziyaretinizi bir Amerikan seçim dönemine denk getirirseniz, seçim kampanyalarını yerinde gözlemlersiniz. Lobilerin desteğini almak ve kamuoyunu etkilemek için Amerikan siyasetçisinin düştüğü acıklı hale şahit olabilirsiniz. Birbiri ile çatışan çıkar gruplarının desteğine muhtaç Amerikalı bir siyasetçinin duruma bakıp Amerikan demokrasisi üzerine orijinal notlar alabilirsiniz. 50 dolarınızı gözden çıkarıp bir siyasetçinin "fundraising" toplantısına katılabilirsiniz. Böylelikle paranın Amerikan demokrasisini ve siyasetçisini nasıl tahakküm altına aldığını çıplak gözle görebilirsiniz. Kongre üyeliğine aday bir siyasetçi size "evet kampanyama kaç para bağışlamak istiyorsun haydi pamuk eller cebe" diyebilir. Siz de ona bir konuda fikrini değiştirmek için kaç dolara ihtiyacı olduğunu sorabilirsiniz. ( Bu yazının yazarı Türkiye'yi çok sevdiğini söyleyen bir kongre üyesine "neden Ermeni soykırım yasa tasarısına destek verdiniz?" şeklinde bir soru sormuş o kongre üyesinden "bulunduğum bölgede kampanyama en çok Ermeniler destek oldular Türk toplumu bu konuda kesenin ağzını açmalı " cevabını almıştır. Açık ve net.)

Bir Şükran Günü yemeğine katılmak

Sosyolojik gözlemleri seven biriyseniz Amerika'da bir şükran günü ortamını tecrübe etmelisiniz. Şükran gününü Amerikan muhafazakârlığının en sembolik günü olarak kodlayabiliriz. Orta Amerika eyaletlerinde ailesinin şükran günü yemeğine katılmayan bir kişinin ağır hastalık ve ölüm dışında geçerli bir mazereti olamaz. Şükran günü için tüm ülkede resmi tatil ilan edilmekte ve hatta pek çok işletmeci çalışanlarının da katılacağı aile sofralarının kutsallığına saygı duyarak (ya da müşteri bulamadıkları için-?-) tüm sene açık olan restoranlarını o gün kapatmaktadır.

Kendinizi rahatlıkla Amerikalı bir ailenin Şükran günü sofrasına davet ettirebilirsiniz. Amerikalılar yaşayan en güçlü kültürel adetlerini yabancılara anlatmak için istekli olduklarından davet edilme konusunda bir sorun yaşamayacağınızı şimdiden söyleyebilirim.

Tüketim Çılgınlığına bir evsizin yanından bakmak

Para siyaset ilişkisi ve Amerikan muhafazakârlığını kısmen gözlemledikten sonra Son yıllarda yazılmış en ilginç kitaplardan biri olan İbrahim Altay'ın "Evsiz" isimli kitabını yanınıza alıp bir alışveriş merkezinin yolunu tutun. Bu kitabı o alışveriş merkezinin kıyısındaki bir bankta oturan bir evsizin yanında hatta onunla dostluk kurarak okuyun. "Kara Cuma" ile birlikte başlayan ve yılsonuna kadar sürecek olan "Amerikan kapitalizminin Hac İbadeti"ni bir evsizin yanından seyredin. Hayata bakışlar arasındaki derin uçurumları deneyimleyin.

Sonra, indirim yapan mağazaların önünde bir iki gün öncesinde çadırların kurulma anına tanıklık edin. Alışveriş startı verildikten sonra uzun kuyrukların arasına karışarak "Beşir Fuad" tarzı gözlemlemelere de yeltenebilirsiniz. Hani şu intiharı deneyimlemek için bileğini kesen entelektüel.

O uzun kuyruk atmosferinde siyaset biliminde bahsi geçen doğal ortamı (state of nature) gözlemleme imkânı da bulabilirsiniz. Birbirini ezenler, biber gazı spreyi ya da koku bombası ile kalabalığı dağıtıp ön sıraya geçmek isteyenler, bayılma numarası yaparak arkadaşlarının yardımı ile kalabalığı yarıp kendine "alışveriş koridoru" açanlar… Her şey sınırlı sayıdaki indirimli ürünü almak içindir. Bu gözlemden çıkacak notlar epey karın doyurabilir. Amerika'nın kodları aslında bu kuyruklarda gizlidir.

Satın almak için birbirine zarar verecek hale gelmiş/getirilmiş "ihtiyaç sahibi olmayan" tüketim insanları arasında bulunmak Amerika'yı anlamayı kolaylaştıracaktır.

11 Eylül'den hemen sonraki ilk "Kara Cuma"da Başkan George Bush'un Amerikalılara hitaben "moralinizi bozmayın bir vatansever olarak alışverişe koşun" demesini hatırlayarak Amerikalı tüketicilerin alışverişlerine ortak olun.

Tüketmeye karşı koşullandırılmış "vatansever vatandaşların" Amerikan sisteminin kendisini yeniden üretmesini sağlayan en önemli unsur olduğunu bu ortamda bir kez daha müşahede edebilirsiniz.

Amerika'ya Amerika'yı anlamak üzere gelen entelektüel turiste malzemenin en bol olduğu Kasım ve Aralık aylarını dikkate alarak plan yapmasını ve gelmeden önce iyi bir okunacaklar listesi çıkarmasını tavsiye ederim.

serdar.karagoz@sabah.com.tr

@serdarkaragoz