İBRAHİM ALTAY

Başkalarının fikirlerini kullanarak bilgili görünmek mümkündür fakat ancak kendi aklınızı kullanarak akıllı olabilirsiniz. Bir milyarder ile başka bir milyarderi ayıran nedir sorusunun cevabı sanıldığının aksine milyarlar değildir; kültürdür. Çünkü servet bir noktadan sonra niceliğiyle değil niteliğiyle anlamlandırılmaya başlar, o noktadan sonra yaygınlık değil derinlik önem kazanır.
Benzer bir şekilde şöhret görünürlük sağlar ama itibar sağlamaz. Çok tanınmak ya da çok takipçiye sahip olmak insanların sizi kanaat önderi olarak görmesi için yeterli değildir. Onları eğlendirdiğiniz için insanlar sizi takip edebilirler, hatta bazı yönlerinize hayranlık da duyabilirler fakat bu durum sizin fikirlerinizi de önemseyecekleri anlamına gelmez. Bunu çeşitli toplumsal meseleleri seçerek kendilerini ortaya atan sanatçılarımız birçok defa müşahade etmişlerdir.
Kültürel zenginliğin kendisini göstermek için dikkat çekmeye ve bağırmaya ihtiyacı yoktur. Olmakla görünmek arasındaki fark da zaten budur. Bu fark son yıllarda kültürün önemli unsurlarından biri kabul edilen kitapları enstrümanlaştırmaya başlamıştır.
Çevrenize ve sosyal medyaya şöyle bir bakın: Bir romanın kapağıyla poz vermek, bir kitabı tavsiye etmek, bir okuma listesi paylaşmak yıllar boyunca tutarlı bir biçimde sergilenmesi gereken bir kültürel duruştan daha tesirli bir imaj üretmekte. Ya da öyle zannedilmekte... Artık okumak ve istifade etmek yetmiyor, okuduğunu göstermek gerekiyor.

KÜLTÜREL SERMAYE
Son yıllarda Hollywood'da ve küresel popüler kültürde yükselen kitap kulübü furyasını da bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Reese Witherspoon'dan Dua Lipa'ya, Dakota Johnson'dan Natalie Portman'a kadar çok sayıda ünlü isim kendi kitap kulüplerini kurdular. Bu kulüpler görünürde okuma önerileri sunarak bazı kültürel tartışmalar başlatıyorlar ama aslında ve temelde bu ünlülerin kendilerini konumlandırmalarına ve temsil alanlarını genişletmelerine hizmet ediyorlar. Kitap kulübü kuran ya da kitap kulübü kurdurulan ünlüler kendilerini daha entelektüel, daha kültürlü ve daha etkili figürler olarak paketlemeye çalışıyorlar. Zarf ile mazruf çoğu zaman uyumlu olmasa da.
Bu manzara bana Pierre Bourdieu'nün meşhur kültürel sermaye kavramını hatırlatıyor. İnsanlar yalnızca ekonomik sermaye biriktirmezler; kültürel sermaye de biriktirirler. Kitaplar bu sermayenin en görünür araçlarından biridir. Fakat kültürel sermaye ile kültürel dekor arasındaki farkı gözden kaçırmamak gerekir. Birincisi insanı dönüştürür; ikincisi yalnızca görüntüyü.

OKUR DEĞİL MÜŞTERİ
Türkiye'de son yıllarda sayıları hızla artan kitap kulüplerinin bir diğer hususiyeti daha dikkatimizi çekiyor: Bu kulüplerin birçoğu aslında kitap pazarlama ve satış ağları olarak kuruluyor ve faaliyet icra ediyor.
Sosyal medyada etkili insanların da kullanıldığı bu sistemlerde okuma faaliyetinden ziyade etkileşim ve görünürlük ön plana çıkıyor. Popüler hesaplar, akıllıca kurgulanmış sponsorlu içerikler ve saklı tutulan ticari ilişkiler vasıtasıyla tek belli kitaplar ön plana çıkarılıyor; satışlar artırılmaya çalışılıyor.
Elbette yayıncıların kitaplarını tanıtmak istemesinde yadırganacak bir taraf yoktur. Sorun bunun güya bağımsız kitap kulübü görüntüsü altında, ticari bağlantılar gizlenerek yapılmasıdır. Bu sistemin amacı okur değil müşteri yetiştirmektir.
Bunun adı pazarlamadır ve pazarlama meşru bir faaliyettir. Gayrimeşru olan ise pazarlamayı kitap kulübü, reklamı tavsiye, satışı ise kültürel hizmet gibi göstermektir.

ORGANİZE İŞLER
Bugün sayıları hızla artan kitap kulüplerine bakarken sormamız gereken soru şudur: Karşımızda organik mi yoksa organize bir yapı mı var? İçerikle mi ilgileniyor yoksa etkileşimle mi? Kitapları kim, hangi yetkinliğe ve kriterlere istinaden seçiyor? Belli bir yayınevinin ya da yayın grubunun kitapları ağırlıkta mı?
Bu ve benzeri sorulara verilecek cevaplar okurla kurmamız gereken güven ilişkisinin dolayısıyla da yayıncılığın geleceğini etkileyebilir. Yayıncıların okuma kulübü adı altında kitap satma kulüpleri kurmaları asla etik değildir.