BÜŞRA ZEYNEP ÖZDEMİR

9 Kasım tarihinde Antalya'da başlayan 31. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Taraflar Konferansı iklim rejiminin enerji meselesini hangi dilden konuşacağına dair bir sınava dönüşmüş durumda. 2023 yılında Dubai'de kabul edilen "fosil yakıtlardan kademeli olarak uzaklaşma ilkesinin" nasıl uygulanacağı üç yıldır tartışılıyor. Türkiye dönem başkanlığı ise tartışmanın ağırlık merkezini arz tarafından talep tarafına, fosil yakıtların terk edilmesi takviminden ekonominin elektriklemesine kaydırmayı tercih etti. Bu tercihi kilitlenmiş bir müzakereye uygulanabilir bir giriş noktası açma arayışı olarak okumak mümkün. Bu arayışın Antalya'daki karşılığı ise iki katmandan oluşuyor. İlk olarak küresel ölçekte gönüllü bir elektrifikasyon taahhüdü, ulusal ölçekte ise bu taahhüdü Türkiye'nin kendi enerji sistemine taşıyan bir yol haritası. Ancak artan elektrik enerjisi talebi kömür ve doğal gaz ile karşılandığı ölçüde bu kayma emisyon azaltımından çok tartışmanın ötelenmesi anlamına gelebilir.

Fosil yakıtlardan uzaklaşma, konferansın resmi müzakere gündeminde ayrı bir başlık olarak yer almıyor. Müzakereleri Avustralya'nın İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen yönetirken eylem gündemi Türkiye'nin sorumluluğunda ve enerji tartışması fiilen bu ikinci alanda şekilleniyor. Brezilya'nın COP30 dönem başkanlığı 10 Kasım'da fosil yakıtlardan geçiş yol haritasını BM Genel Sekreterine sundu. Belge, ülkelerin 2028 yılına dek ulusal geçiş planlarını hazırlamalarını, 2029-2030'da temiz enerji kurulu gücünün artırılmasına öncelik verilmesini ve fosil yakıt üretimindeki asıl azaltımın 2030 yılından sonra başlatılmasını öneriyor. Brezilya belgeyi müzakere edilecek bir metin olarak sunmadı ancak Avrupa Birliği'nin ve küçük ada devletlerinin yol haritasını konferansın kapsayıcı kararlarına yansıtılması için bastırması, bazı üretici ülkelerin ise bu girişime karşı çıkması bekleniyor. Mesele COP31'in aynı zamanda 2028'de tamamlanacak ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi'nin başlangıcı olmasıyla da ağırlaşıyor çünkü Antalya'da oluşturulacak çerçeve iki yıl sonraki değerlendirmenin de ölçütlerini de etkileyecek.

Türkiye'nin bu tabloya cevabı fosil yakıt tartışmasını bir çıkış takvimi üzerinden değil, talebin dönüşümü ve uygulama araçları üzerinden iletmeyi öneren "35 x 35" olarak adlandırılan küresel elektrifikasyon taahhüdü. Gönüllü nitelikteki bu taahhüt elektriğin nihai enerji tüketimi içindeki payını bugünkü yaklaşık yüzde 20 düzeyinden 2035'e dek yüzde 35'e çıkarmayı hedefliyor. COP31 Başkanı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum'a göre bu, yıllık elektrifikasyon hızının dört katından fazla artırılmasını gerektiriyor. Hedefin gücü fosil yakıt tartışmasını elektrikli otobüs, ısı pompası ve elektrikli sanayi süreçleri gibi somut yatırım kalemlerine çevirmesinden ve Hürmüz Boğazı'nda aksamanın fiyatlara yansıdığı bir yılda iklim hedefini enerji güvenliğiyle aynı çerçevede kurabilmesinden geliyor.

Hedefin özellikle üzerinde durulması gereken tarafı ise taslak metnin yenilenebilir ya da düşük karbonlu elektrik üretimini şart koşmaması. Küresel elektrik enerjisinin yaklaşık üçte biri hala kömürle üretilirken temiz üretimle eşzamanlı ilerlemeyen bir elektrifikasyon emisyon azaltımını sınırlı tutabilir. Konferansın ilk günlerinde taahhüde açıkça destek veren ülke sayısının bir düzine civarında kalması, Japonya'nın henüz katılmamış olması ve Hindistan'ın resmi olarak katılmayabileceğinin konuşulması taahhüdün kapsayıcılığının henüz sınırlı olduğuna işaret ediyor.

Türkiye'nin Antalya'ya getirdiği ulusal çerçeve 5 Kasım'da Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar tarafından açıklanan Milli Enerji 2040 planı. Plan 2040 yılına dek, bugün yaklaşık 128 GW olan kurulu gücün 281 GW'a, rüzgar ve güneş enerjilerine dayalı kurulu gücün ise 175 GW'a çıkarılmasını, yenilenebilir kaynakların kurulu güçteki payının yüzde 63'ten yüzde 77'ye yükseltilmesini ve elektrifikasyon oranının yüzde 36'ya ulaşmasını öngörüyor. Akkuyu Nükleer Güç Santrali ve küçük modüler reaktörler (SMR) başta olmak üzere 10 GW nükleer enerji kurulu gücü, 40 GWh batarya depolama ve 15 GW sınır ötesi bağlantı hedefleri artan değişken üretimin sisteme nasıl entegre edileceği sorusuna planın verdiği cevaplar. Ulaştırmadaki elektrifikasyon oranının bugün binde 5 düzeyinde olduğu göz önünde bulundurulduğunda dönüşümün asıl yükünü ulaşım ve sanayinin taşıması beklenebilir. Planın temel öncelikleri arz güvenliği ve iklim değişikliğiyle mücadele, nihai hedefi ise enerjide bağımsızlık olarak tanımlanıyor.

Bu öncelik sıralaması planın en çok tartışılacak yönü kömür. Kömür, bugün Türkiye'nin elektrik enerjisi üretiminin yaklaşık üçte birini karşılıyor. Doğal gaz santrallerinin kapasite mekanizmasıyla, yerli kömür santrallerinin alım garantisi ve kapasite mekanizmasıyla desteklenmeye devam etmesi öngörülüyor. Elektrifikasyonu küresel ölçekte savunan bir dönem başkanlığının kendi sisteminde kömürden neden vazgeçmediği, zirve öncesinde ve sırasında sivil toplum kuruluşlarının ve analistlerin Türkiye'ye yönelttiği başlıca soru oldu. Ankara'nın buna cevabı ise arz güvenliği prensibine dayanıyor. Bir enerji kaynağının sistemden çıkarılma hızı onun yerine geçecek güvenilir kapasitenin hangi hızla kurulabildiğiyle doğrudan ilişkili. Sayın Bayraktar'ın kömürden çıkışı nükleer kapasitenin büyümesine bağlaması da bu mantığı açıkça yansıtıyor. Bu cevabın uluslararası alanda karşılık bulması için hibrit kapasite tahsisinde yerli kömür santrallerinin dönüşümüne öncelik verilmesi gibi araçların belirli bir takvime bağlanması gerekebilir.

Antalya'daki enerji gündemi bu nedenle iki düzlemde sınanıyor. Küresel düzlemde gönüllü elektrifikasyon hedefi fosil yakıt yol haritasının ikamesi olarak kalırsa iklim rejimindeki kilit yerinde durabilir, ona talep tarafından eşlik eden bir bileşene dönüşürse ise geçişin uygulanabilir ayağını oluşturabilir. Türkiye açısından mesele kendi sistemindeki dönüşümün savunduğu küresel hedefle aynı yönde ilerlediğini somut takvimlerle ortaya koymak. Elektrifikasyonu temiz üretim hedefleriyle açıkça ilişkilendirebilen ve kömür tercihini bir dönüşüm takvimine bağlayabilen bir dönem başkanlığı COP31 Antalya'yı fosil yakıt tartışmasının uygulanabilir araçlara dönüştürüldüğü konferans olarak tarihe geçirme imkanına sahip olacaktır.