ÇAĞLA VURAL
COP31’de Antalya’nın Gündemi
COP31'in ikinci haftası Antalya'da yoğun bir gündemle geçmiştir. Çerçeve karar (cover decision) için 16 ve 19 Kasım'da iki taslak yayımlanmış, 18 Kasım'da yüzden fazla ülkenin bakanı Divan toplantısında bir araya gelmiştir. Aynı gün itibarıyla 35x35 elektrifikasyon hedefine destek veren ülke sayısı da 75'e ulaşmıştır. Zirvenin uygulama, elektrifikasyon ve uyum finansmanı başlıklarında nereye vardığını bu gelişmeler üzerinden okumak mümkündür.
Uygulama Vurgusu
Türkiye başkanlık dönemi boyunca yeni taahhütler yerine mevcut taahhütlerin uygulanmasını öne çıkarmıştır. COP31 Başkanı Sayın Murat Kurum bu yaklaşımı zirvenin son günlerinde de yinelemiş, yeni bir taahhüt beklemediklerini, verilen sözlerin yerine getirilmesi yönünde net bir mesaj istediklerini belirtmiştir. COP31 Başkanı Kurum'a göre bu konferansın gelecek kuşaklara bırakacağı miras, alınan kararların hayattaki karşılığı olacaktır.
Bu vurgu müzakerelerin yürütülme biçimine de yansımaktadır. 18 Kasım'da toplanan ve Divan adı verilen bakanlar toplantısına yüzden fazla ülkeden bakan katılmış, toplantı yaklaşık dört saat sürmüştür. COP31 Başkanı Kurum'un açıklamasına göre divan, insanların yan yana oturup konuştuğu yerin, aynı zamanda önemli meselelerin istişare edildiği meclisin adıdır. Sayın Kurum bu toplantıda ülkelerden kendi pozisyonlarını tekrarlamak yerine atabilecekleri adımı, bunun için neye ihtiyaç duyduklarını ve başka bir heyetin destekleyebilecekleri önerisini söylemelerini istemiştir.
Bu yöntem ilk bakışta bir usul ayrıntısı gibi görünse de iklim müzakerelerinde ilerleme çoğu zaman tarafların birbirinin önceliklerini duymasıyla mümkün olmaktadır. Türkiye'nin uluslararası iklim diplomasisinde üstlenebileceği köprü rolü de burada devreye girmektedir. Çünkü köprü rolü, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin aynı masada birbirini dinleyebileceği zeminler kurmayı gerektirir ve Divan bunun Antalya'daki bir örneğidir. Nitekim toplantıya katılan İrlandalı bakan, ortamın geçen yılkinden çok farklı olduğunu ve o kadar çatışmacı geçmediğini söylemiştir. Böylece ev sahibi ülke, gündemin yanında müzakerenin üslubuna da kendi katkısını yapmıştır.
Elektrifikasyona Artan Destek
Uygulama vurgusunun gündemdeki en açık örneği elektrifikasyondur. Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035'e kadar yüzde 35'e çıkarmayı amaçlayan 35x35 hedefi, Haziran'da Bonn'da duyurulduğunda Başkanlığın yürüttüğü Aksiyon Ajandası'nın başlıklarından biriydi. Aradan geçen beş ayda tablo hayli değişmiş, 18 Kasım itibarıyla aralarında Almanya, Birleşik Krallık, Japonya, Güney Kore, Kanada ve Norveç'in de bulunduğu 75 ülke hedefe destek vermiştir. Avrupa Komisyonu, Avrupa Birliği'nin desteğini teyit etmiş, iş dünyasından ve sivil toplumdan 94 kurum da hedefin arkasında durduğunu açıklamıştır. Hedef, çerçeve kararın 16 Kasım'da yayımlanan ilk taslağına girmiş, 19 Kasım tarihli ikinci taslakta da yerini korumuştur. İkinci taslak ayrıca elektrifikasyonun emisyon azaltımının yanında enerji güvenliğine de önemli faydalar sağladığını kaydetmektedir.
Hedefin nihai kararda nasıl yer aldığı ayrı bir değerlendirmenin konusudur, fakat beş ay gibi kısa bir sürede bu kadar ülkenin desteğini alması üzerinde durulması gereken bir gelişmedir. Bunun sebebini elektrifikasyonun enerji güvenliğiyle kurduğu bağda aramak gerekir, çünkü ithal yakıta bağımlılığı azaltan bir dönüşüm ülkeleri iklim politikası dışındaki gerekçelerle de ikna edebilmektedir. Hedefin taslakta küresel bir iş birliği çağrısının parçası olarak tanımlanması da desteği kolaylaştırmıştır. Bu sebeple elektrifikasyonun Antalya'dan sonra da iklim gündeminde kalacağı öngörülebilir.
Uyum Finansmanında Gelecek Yılın Gündemi
Uyum finansmanında ise tartışma gelecek yıla uzanan bir çerçeveye oturmaktadır. COP30'da uyum finansmanının 2035'e kadar en az üç katına çıkarılması yönünde bir çağrı yapılmış, fakat bu artışın hangi düzeyden hesaplanacağı açık bırakılmıştı. Antalya'da bu soru müzakerelerin başlıca konularından biri olmuş, çerçeve kararın 19 Kasım tarihli taslağı da soruya cevap aramak için bir yol çizmiştir. Taslak, artışın hangi düzeyden hesaplanacağına ilişkin seçeneklerin Daimi Finans Komitesi tarafından gelecek yılki zirveye raporlanmasını ve üç katına çıkarmanın nasıl uygulanacağının iklim finansmanı çalışma programında görüşülmesini öngörmektedir. Uyum ve dayanıklılık finansmanı için COP31 ve COP32 başkanlıklarının rehberliğinde bir Antalya-Addis Ababa Yol Haritası başlatılması da taslakta yer almaktadır.
Bu önerilerin nihai kararlara ne ölçüde yansıdığı sonuç metinleriyle birlikte görülecektir. Bununla birlikte tartışmanın yönü bellidir ve uyum finansmanı artık yöntemi ve takvimi konuşulan bir başlık haline gelmiştir. Gelecek yılki zirveye Etiyopya evsahipliği yapacağı için bu gündem Afrika'da toplanacak bir zirvede yeniden ele alınacaktır. İklim müzakerelerinde bir kararın değeri çoğu zaman sonraki zirvelerde nasıl sahiplenildiğiyle ölçüldüğü için, iki başkanlık arasında kurulacak süreklilik bu kararın uygulanıp uygulanmayacağını da belirleyecektir.
Elbette Antalya'nın gündemi bu başlıklarla sınırlı değildir. Zirvenin ilk gününde sağlık sistemlerinin iklim etkilerine karşı dayanıklılığını artırmayı amaçlayan bir girişim duyurulmuş, Türkiye ikinci haftada terk edilmiş balık ağlarıyla mücadeleyi de içeren Deniz Çöpleri Eylem Platformu'nu tanıtmıştır. Çerçeve karar taslağında okyanus ve iklim diyaloğu için Antalya'nın adını taşıyan çok yıllı bir plan hazırlanması istenmekte, binalarda enerji verimliliğini hedefleyen COP31 Antalya Mutabakatı ile Sıfır Atık Girişimi de memnuniyetle karşılanmaktadır.
Antalya'dan Sonrası
Antalya aynı zamanda yeni bir sürecin başladığı yer olmuştur. Paris Anlaşması'nın beş yılda bir yapılan genel değerlendirmesi olan Küresel Durum Değerlendirmesi'nin ikincisi 18 Kasım'da Antalya'da başlatılmıştır. 2028'de tamamlanacak bu süreç, ülkelerin iklim planlarının ve verdikleri sözlerin toplamda anlaşmanın hedeflerine ulaşmak için yeterli olup olmadığını ortaya koyacaktır. İlk değerlendirme 2023'te tamamlanmış ve yenilenebilir enerji kapasitesinin üçe katlanması gibi küresel hedeflerin önünü açmıştı. Antalya'da başlayan sürecin de 2028'de benzer sonuçlar doğurması mümkündür. BM İklim Değişikliği İcra Sekreteri de bu vesileyle önümüzde iki yıl bulunduğunu hatırlatmış, jeopolitik koşulların zorluğuna rağmen iddialı bir sonucun erişilebilir olduğunu belirtmiştir.
Tabiatıyla zirvenin bilançosu kabul edilen kararlarla birlikte değerlendirilmelidir, yine de iki haftanın ardından bazı tespitler yapılabilir. Görüldüğü üzere Antalya'da uygulama vurgusu öne çıkmış, elektrifikasyon onlarca ülkenin desteklediği gönüllü bir hedef haline gelmiş ve uyum finansmanı tartışması gelecek yılın gündemine bağlanmıştır. Bundan sonraki mesele, bu birikimin Addis Ababa'ya ve İkinci Küresel Durum Değerlendirmesi'ne nasıl aktarılacağıdır. Bu noktada Türkiye'nin Antalya'dan sonra da bu başlıkların takipçisi olması yerinde olacaktır. Çünkü bir zirvenin etkisi ancak izleyen yıllarda ortaya çıkmaktadır.
Ayrıntılar için lütfen tıklayın.