ZAKİR AVŞAR

CHP'de beklenen ve mukadder olan ayrılma gerçekleşti. CHP'nin pek çoğu neredeyse yarım asrı aşkın süredir kayıtlı üyeleri Önder Sav dahil en kıdemlileri Yeni Parti adıyla yapılanan partinin saflarına geçti. Öyle ki bu oluşum içinde yer alanların hepsi CHP'de siyaset yaparken, çok önemli bir bölümü de Kemal Kılıçdaroğlu'nun "arınma, temizlenme" çağrısının ve hedefinin özneleri olan isimler. Hal böyle olunca "Eski tas, eski hamam peki değişen nedir? Nasıl ve neden "Yeni oldular?" haklı sorusu karşımıza çıkıyor…

Siyasette kullanılan kavramlar, çoğu zaman tanımlayıcı olmaktan çok yönlendirici bir işleve sahiptir. Bunlar arasında "yeni" kavramı, en güçlü siyasal çağrışımlara sahip olanlardan biridir. Çünkü "yeni", zihinde değişimi, umudu, başlangıcı, yenilenmeyi ve geleceği çağrıştırır. Toplumsal psikoloji bakımından insanlar yıpranmış olana karşı yeni olana, durağan olana karşı değişime, tekrara karşı farklılığa doğal bir ilgi gösterirler.

Siyasal iletişim de bu psikolojik eğilimden yararlanır. Bu nedenle birçok siyasi parti, hareket veya lider ortaya çıkışını "yenilik" söylemi üzerinden tanımlamayı tercih eder. Ne var ki siyaset bilimi bakımından "yeni" kavramı bir kuruluş tarihini veya hukuki statüyü ifade eden teknik bir nitelendirme değildir. Gerçek anlamda siyasal yenilik, bir partinin hangi tarihte kurulduğundan çok, hangi siyasal ihtiyaca cevap verdiği, hangi toplumsal talebi temsil ettiği ve mevcut siyasal yapıdan hangi yönleriyle ayrıştığı sorularına verilecek cevaplarla açıklanabilir.

Bir partinin yeni kurulmuş olması, onun siyasal anlamda da yeni olduğu sonucunu doğurmaz. Benzer şekilde uzun yıllardır varlığını sürdüren bir siyasi parti de siyasal anlayışını, kadrolarını, örgütlenme biçimini ve topluma sunduğu perspektifi köklü biçimde değiştirebilmişse belirli ölçülerde yenilenmiş kabul edilebilir. Dolayısıyla yenilik, zamansal değil niteliksel bir kategoridir. Bu nedenle bir siyasi partinin "yeni" olduğu ileri sürüldüğünde ilk sorulması gereken soru oldukça basittir: Yeni olan nedir?

Bu sorunun cevabı isim değişikliğiyle, yeni bir amblemle veya farklı bir genel başkanla sınırlı kalıyorsa siyasal yenilik iddiası zayıf bir zemine oturur. Gerçekten değişen unsur, siyasal zihniyet, yönetim anlayışı, örgütsel kültür, karar alma süreçleri, etik ilkeler, kadro yapısı ve kamu yararına ilişkin yaklaşım ise, "yeni" kavramı anlam kazanmaya başlar.

Siyaset kurumsal olduğu kadar tarihsel bir faaliyettir. Hiçbir siyasi aktör geçmişinden tamamen bağımsız şekilde değerlendirilemez. Siyasal sorumluluk, seçim dönemleriyle sınırlı olmadığı gibi parti üyeliğinin sona ermesiyle de ortadan kalkmaz. Uzun yıllar belirli bir siyasi hareket içerisinde görev üstlenmiş, karar alma mekanizmalarında yer almış, uygulanan politikaların hazırlanmasına veya yürütülmesine katkıda bulunmuş kişiler, o dönemin siyasal mirasının doğal ortaklarıdır. Bu miras başarıları içerdiği kadar başarısızlıkları, eksiklikleri ve kamuoyunda tartışma konusu olan uygulamaları da kapsar.

Tam da bu nedenle, uzun yıllar aynı siyasal yapı içerisinde yer almış aktörlerin yeni bir parti kurmaları, kendiliğinden yeni bir siyasal hareket doğduğu anlamına gelmez. Burada belirleyici olan husus örgütsel ayrılık değil, siyasal süreklilik ile siyasal kopuş arasındaki ilişkinin niteliğidir. Eğer yeni parti eski yapının siyasal kültürünü, yönetim anlayışını, kadrolarını, karar alma alışkanlıklarını ve temel siyasal reflekslerini büyük ölçüde alarak yola çıkmış ise hukuki düzlemde yeni olan örgütlenme siyasal içerik bakımından önemli ölçüde devamlılık sergileyecektir. Bu durumda seçmenin karşısına çıkan şey yeni bir siyasal paradigma değil, mevcut paradigmanın farklı bir kurumsal görünümü olabilir.

Ayrışmanın nedeni de bu değerlendirmeyi doğrudan etkiler. Demokratik siyasal hayatta parti bölünmeleri olabilir. Ancak her bölünme yeni bir siyasal anlayışın doğduğu anlamına gelmez. Eğer ayrışmanın temelinde kapsamlı bir program değişikliği, farklı bir toplum tasavvuru, yeni bir devlet anlayışı veya ilkesel siyasal farklılaşma bulunuyorsa ortaya çıkan oluşumun yenilik iddiası daha güçlü bir zemine oturabilir. Buna karşılık ayrılık büyük ölçüde parti içi liderlik mücadelesi, güç paylaşımı, aday belirleme süreçleri veya yönetim üzerindeki hâkimiyet tartışmalarından kaynaklanıyorsa, değişimin örgütsel sınırları aşabildiğini göstermek çok daha güç hâle gelir. Çünkü siyasal hareketleri birbirinden ayıran temel unsur kişilerden çok temsil ettikleri siyasal anlayıştır.

Burada göz ardı edilmemesi gereken önemli bir nokta da siyasal hafızadır. Toplumlar siyasal aktörleri değerlendirmeye tabi tutarken onların geçmişlerini bütünüyle unutmazlar. Seçmen davranışları üzerine yapılan çok sayıda araştırma, vatandaşların yeni vaatleri değerlendirirken geçmiş performansı önemli bir referans noktası olarak kullandığını göstermektedir. Bu nedenle uzun yıllar aynı yerde sorumluluk üstlenmiş siyasal aktörlerin geçmiş uygulamalarla ilişkilerini açıklığa kavuşturmadan yeni bir başlangıç söylemi geliştirmeleri kamuoyu nezdinde doğal olarak sorgulanacaktır. Siyasal güven unutmaya değil, açıklığa dayanır. Bu durum özellikle kamuoyunda yolsuzluk, kayırmacılık, etik dışı yönetim anlayışı veya kurumsal yozlaşma iddialarının yoğun biçimde tartışıldığı dönemlerde daha belirgin hâle gelir.

Bir siyasal hareket hakkında zaman içinde bu tür algılar oluşmuşsa o hareketin yönetiminde uzun süre yer almış aktörlerin yeni bir siyasi organizasyon kurmaları, kamuoyunda kaçınılmaz olarak şu soruları gündeme getirir: Geçmişte yaşananlarla ilişkiniz nedir? O uygulamalara hangi ölçüde ortak oldunuz? Hangi noktalarda itiraz ettiniz? Bugün farklı düşündüğünüz hususlar nelerdir? Geçmişte yanlış olduğunu düşündüğünüz uygulamalar karşısındaki tutumunuz neydi? Bu soruların varlığı, yeni kurulan partinin meşruiyetini peşinen ortadan kaldırmaz ancak yenilik iddiasının ciddi bir sınamaya tabi tutulacağını gösterir.

Çünkü siyasal yenilik, geçmişle bağın kesildiğinin ilan edilmesiyle değil geçmişin eleştirel muhasebesinin yapılabilmesiyle inandırıcılık kazanır. Siyasal sorumluluğu bütünüyle reddeden veya bütün sorunları geçmişte bırakılmış örgüte yükleyen bir yaklaşım, kamuoyunu ikna etmekte zorlanabilir. Buna karşılık geçmişte üstlenilen sorumluluğun açık biçimde kabul edilmesi, hataların dürüstlükle değerlendirilmesi ve bunların tekrarını önleyecek kurumsal güvencelerin ortaya konulması, yenilik söylemine gerçek bir içerik kazandırabilir.

Bunun yanında ayrılan kadroların eski partileri tarafından nasıl tanımlandığı da toplumsal algıyı etkileyen önemli unsurlardan biridir. Eğer eski siyasi hareket, ayrılan isimleri uzun süredir devam eden yozlaşmanın, yolsuzluk iddialarının veya kurumsal bozulmanın temsilcileri olarak nitelendiriyor ve siyasal sistemden tasfiye edilmeleri gerektiğini savunuyorsa, bu durum yeni kurulan partinin "yenilik" iddiasını daha karmaşık bir tartışmanın içine taşır. Böyle bir tabloda kamuoyu iki farklı siyasal anlatıyla karşı karşıya kalır. Bir tarafta ayrılanların geçmişin sorunlarının sorumluları olduğu iddiası, diğer tarafta ise aynı aktörlerin değişimi temsil ettikleri iddiası yer alır. Bu çelişkinin nasıl çözüleceğini belirleyecek olan unsur siyasal söylemin gücü değil zaman içinde ortaya konulacak siyasal pratik, kurumsal davranış ve etik tutarlılık olacaktır.

Gerçek anlamda siyasal yenilik geçmişten fiziksel olarak uzaklaşmaktan ziyade geçmişin sorunlarını aşabilecek yeni bir siyasal kültür oluşturmayı gerektirir. Bu kültürün temel unsurları ise hesap verebilirlik, şeffaflık, liyakat, hukukun üstünlüğüne bağlılık, kurumsal denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi, karar alma süreçlerinin katılımcı hâle getirilmesi ve kişilere bağlı siyaset anlayışından ilkelere dayalı siyaset anlayışına geçiştir. Bu dönüşüm gerçekleşmediği sürece "yeni" sözcüğü, güçlü bir siyasal slogan olmanın ötesine geçemez.

Esasen siyasal yenilik, bir örgütsel değişiklikten çok bir zihniyet dönüşümünü ifade eder. Zihniyet değişmediğinde kadroların değişmesi sınırlı bir anlam taşır, yönetim anlayışı değişmediğinde yeni bir parti binası eski alışkanlıkları üretmeye devam edebilir, siyasal kültür dönüşmediğinde yeni isimler zamanla eski yöntemleri yeniden üretebilir. Kurumsal yapılarda sürekliliği sağlayan unsur tabelalar değil davranış kalıplarıdır. Bu nedenle siyasal yeniliğin en önemli göstergesi kurumsal kültürde meydana gelen değişimdir.

Bu çerçevede değerlendirildiğinde bir siyasi partinin gerçekten yeni sayılabilmesi için üç temel koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir. İlki, düşünsel düzeyde yeni bir siyasal perspektif ortaya koyabilmesidir. İkincisi, örgütsel düzeyde geçmişin alışkanlıklarını yeniden üretmeyecek kurumsal mekanizmalar geliştirebilmesidir. Üçüncüsü ise etik düzeyde kamuoyunun güvenini yeniden inşa edebilecek hesap verebilirlik anlayışını hayata geçirebilmesidir. Bu üç unsurdan herhangi birinin eksikliği, yenilik iddiasını önemli ölçüde zayıflatır.

Sonuç olarak, siyasal alanda "yeni" kavramı bir kuruluş tarihi veya hukuki statüden çok daha derin bir anlam taşır. Bir siyasi partinin gerçekten yeni olup olmadığı adından önce siyasal karakteriyle ilgilidir. Uzun yıllar aynı siyasal yapının içinde yer almış aktörlerin yeni bir örgütlenme kurmaları demokratik hayatın doğal bir parçasıdır ancak bu durum, kendiliğinden yeni bir siyasal kimlik oluşturmaz. Gerçek yenilik, geçmişi inkâr etmekte değil onunla yüzleşebilmekte, eskiyi terk ettiğini ilan etmekte değil, eskiyi yeniden üretmeyecek kurumsal ve ahlaki zemini oluşturabilmektedir.

Siyasal tarih isimleri değişen çok sayıda partiye tanıklık etmiştir. Buna karşılık gerçekten yeni sayılabilecek siyasal hareketlerin sayısı oldukça sınırlıdır. Bunun nedeni yeniliğin örgütsel bir işlem değil siyasal kültürün, kurumsal yapının ve kamusal ahlakın dönüşümünü gerektiren kapsamlı bir süreç olmasıdır. Bu bakımdan, bir siyasi partinin adında "yeni" sözcüğünün yer alması, değerlendirmenin başlangıç noktası olabilir fakat hiçbir zaman sonuca ulaşmak için yeterli bir ölçüt değildir.

Son söz; kırk yıllık yani, olmaz ki kani…