Dış Kuvvetler Nelerdir? Dış Kuvvetlerin Ortak Özellikleri ve Oluşturduğu Yer Şekilleri
Dış kuvvetler nelerdir, sorusu kapsamında ele alınacak cevaplar kaynağını güneşten ve atmosferden kuvvetler olacaktır. Dış kuvvetler dünyadaki yer kürenin fiziksel görünümünün şekillenmesinde rol alırken aynı zamanda birden fazla özelliği de içermektedir. Bunlar arasında en bilineni kaynağını atmosferden ve güneşten almasıdır. Doğadaki bu yapılanma ve oluşum sürecinde, dış kuvvetler ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri nelerdir sorusu da akıllara gelmektedir.
Dış kuvvetler nelerdir, sorusu öncelikle dış kuvvet nedir sorusunu cevaplamakla yanıtlanabilecek bir sorudur. Bu noktadan baktığımızda dış kuvvet, enerjisini güneş ve atmosfer olaylarından alan kuvvetlerdir. Bu kaynaklardan enerji alarak oluşan dış kuvvetler dünya üzerindeki yer tabakasında bazı değişimlere yol açmaktadır. Bu noktada ele alınacak olan dış kuvvetler ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri nelerdir, sorusu bizi cevaba ulaştıracaktır. Bu noktada önemli olan bir başka madde ise dış kuvvetlerin ortak özellikleri olacaktır.
Dış Kuvvetler Nelerdir?
Yeryüzü iç kuvvetlerin yanında, kaynağını Güneş'ten alan kuvvetler tarafından da şekillendirilir. Bu kuvvetlere de dış kuvvetler denir. Dış kuvvetler; aşındırma, taşıma ve biriktirme yolları ile yeryüzünü şekillendirir. Bu yola şekillenen yeryüzü dünyanın her yerinde aynı değildir. Dış kuvvetlerin şekillendirici etkileri Dünya'nın çeşitli bölgelerinde farklı özellikler gösterir. Bu durumu etkileyen pek çok durum vardır. Söz gelimi coğrafi yapı, iklim, toprak yapısı, su varlığı, canlı varlığı vb. gibi durumlar dünyanın her yerinde aynı olmadığı için dış kuvvetlerin etkisi de dünyanın her yerinde aynı değildir.
Bu konu bağlamında ele alacağımız dış kuvvetlerden birden fazdır. Bu dış kuvvetler şunlardır:
- Akarsular: Belirli bir yatak (vadi) içerisinde ve eğim boyunca akan sulara akarsu denilmektedir. Akarsular hâkim olduğu coğrafyada akışı sırasında yüzeydeki malzemeyi aşındırarak taşır ve hızının azaldığı yerde bu malzemeyi biriktirir. Bu aşınım ve birikim faaliyetleri üzerinde: akarsuyun akış hızı, yağış, bitki örtüsü ve eğim gibi faktörler etkili olmaktadır. Akarsular çevresinde yaptığı aşınım ve birikim şekilleri ile şekillendirme yapar.
- Rüzgârlar: Rüzgârlar özellikle kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde yer şekillerini biçimlendiren en önemli dış kuvvetlerden biridir. Bu bölgelerde hacim olarak küçülen ve ufalanmış malzemeler rüzgâr tarafından sürüklenir ya da uçurularak taşınabilir. Burada rüzgârın yer şekillerini oluşturmadaki rolü: aşınma, taşımama ve biriktirme etkinlikleri ile ortaya çıkar. Bu aşındırma ve biriktirme faaliyetleri yeryüzü oluşumunda etkili olmaktadır.
- Buzullar: dünyanın soğuk iklim bölgelerinde yer alan ve rakım olarak yüksek yerlerde yer alan buzullar; diğer dış kuvvetler gibi aşındırma, taşıma ve biriktirme yaparak yer şekillerini biçimlendirirler. Günümüzde buzulların oluşturduğu yer şekillerine özellikle yüksek enlemlerde ve yükseltisi fazla olan dağlarda rastlanmaktadır.
- Dalgalar: Dalgalar denizlerde ve okyanuslarda dağların kıyıya uzanış biçimlerine göre çarptıkları kıyıları aşındırarak şekillendirir. Aşınan malzemeler kıyı boyunca biriktirirken diğer yandan da aşındırma yaparak kıyı şekillerini oluştururlar. Böylece aşınım ve birikim şekilleri oluşur. Dalgaların oluşturduğu şekiller kıyı gerisindeki yer şekillerine bağlıdır.
Dış Kuvvetlerin Ortak Özellikleri Nelerdir?
Kaynağını güneşten yani atmosferden alan dış kuvvetler yeryüzünde çeşitli biriktirme ve aşındırma şekilleri yaparlar. Dış kuvvetler: akarsular, rüzgârlar, yer altı suları, buzullar, dalgalar ve akıntılar gibi çeşitli etmenlerdir. Bu etmenler Dünya'yı şekillendirmektedir. Bu dış kuvvetlerin hepsinin ortak özelliği atmosfer kökenli olmalarıdır. En önemli ortak özellikleri arasında hepsinin kaynağını güneşten almalarıdır. Ayrıca dış kuvvetler, iç kuvvetlerin etkisiyle oluşan yüksek yerleri aşındırarak deniz seviyesine indirmeye çalışıp yeryüzünü denge durumuna ulaştırır. Dış kuvvetlerin oluşturduğu değişim uzun yıllar almaktadır. Bu nedenle kısa bir zaman diliminde gözlenemez.
Dış Kuvvetlerin Oluşturduğu Yer Şekilleri Nelerdir?
Akarsular, rüzgârlar, yer altı suları, buzullar, dalgalar ve akıntılar olarak sınıflandırılan dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri şunlardır:
Akarsu Şekilleri:
- Vadi
- Devkazanı
- Peribacaları
- Kırgıbayır
- Menderes
- Plato
- Peneplen
- Irmak adası
- Birikinti konisi
- Ova(hem iç kuvvet hem de dış kuvvet etkilidir)
- Karstik şekiller
Rüzgâr Şekilleri:
- Mantarkaya(şeytan masası)
- Tafoni
- Yardang
- Barkan
- Lös
- Buzul Şekilleri:
- Takke buzulu
- Örtü buzulu
- Aysberg
- Hörgüç kaya
- Sirk çukuru
- Buzul vadisi
- Moren
Dalga Şekilleri:
- Falez
- Kıyı oku
- Tombolo
- Lagün( deniz kulağı)
- Plaj
- Haliç
