Esham Sistemi Nedir? Osmanlıda Esham Usulü Ne Demek, Nasıl İşler?

Osmanlı Devleti'nde maliyenin bozulmasının olumsuz sonuçları sebebiyle hazineyi desteklemek için kullanılan bir yöntem esham sistemi kabul edildi. Osmanlı'nın finansal çözüm arayışlarına katkı sağlayan ancak zamanla aşırı kullanılması yüzünden ekonomideki dengesizlikleri derinleştiren esham sistemi nedir diye araştırma yapan tarihçiler aynı zamanda esham usulü ne demek, nasıl işler sorularına da cevap bulmayı arzulamaktadır.

Esham Sistemi Nedir?

Esham sistemi, Osmanlı Devleti'nin ekonomik ihtiyaçlarına yanıt olarak geliştirdiği bir borçlanma mekanizmasıdır. İlk olarak 1775 yılında uygulanan bu sisteme adını veren "esham" sözcüğü Arapçada "pay" ve "hisse" anlamlarına gelir. Esham sisteminin temel prensibi de devlet gelirlerinin belirli bir bölümünün paylara bölünerek halk tarafından satın alınmasına dayanır. Bu yöntemde devlet belirli bir gelir kaynağını paylara ayırarak bunları satışa sunar. Satılan her hisse, sahibine belirli bir süre için bu gelirden pay alma hakkı tanır. Böylece devlet nakit ihtiyacını karşılamak için hisse senetleri satarak gelir elde ederken yatırımcıların da düzenli bir gelir kapısı bulmuş olurlar.

Esham sistemi, ilk tahvil benzeri uygulamalardan biri olarak kabul edilir ve modern anlamda bir finansman aracı olarak görülebilir. Bu uygulama, devletin maliyetleri karşılamak için borçlanmaya başvurmasını sağlarken, faiz getiren bir yatırım aracı sunarak geniş bir kesime hitap etmiştir.

Osmanlı'da Esham Usulü Nasıl İşler?

Osmanlı'da esham usulü devlet gelirlerinin paylar şeklinde halka satılması mantığıyla işleyen bir finansman sistemidir. Esham sisteminin işleyişi, devletin belirli bir gelir kaynağını, örneğin tuz vergisi, gümrük gelirleri gibi kaynakları paylara ayırması ve bu payları yatırımcılara sunmasıyla başlar. Her pay sahibine bu gelir kaynağından düzenli bir gelir elde etme hakkı tanır. Gelir kaynağından elde edilen kazanç hissenin sahibine belirli aralıklarla ödenir ve bu sayede yatırımcıya uzun vadeli bir gelir sağlar.

Esham sistemi yatırımcılara düzenli getiri sağladığı ve faizsiz yatırım yapılabilecek bir araç olduğu için Osmanlı toplumu içinde hızla popüler hale gelmiştir. Osmanlı toplumunda faizle borç almak veya vermek genel olarak hoş karşılanmazken, esham senetleri halkın dini hassasiyetlerine uygun bir yatırım aracı sundu. Bu senetler, modern anlamda tahvil işlevi görürken aynı zamanda dini hassasiyetlere uygun bir yatırım olarak görülüyordu.

Esham senetlerini satın alan kişiler, devletin çeşitli gelirlerinden pay alma hakkı kazanırken bu durum devletin de acil nakit ihtiyacını karşılamasına yardımcı olmuştur.

Esham Sistemi ve Osmanlı Ekonomisine Etkileri

Esham sistemi, Osmanlı Devleti'nin mali gücünü desteklemekle kalmadı aynı zamanda finansal inovasyonun da bir örneği oldu. Devletin borçlanma ihtiyacını karşılayan bu sistem, uzun vadede Osmanlı ekonomisinin yapısında önemli bir değişim başlattı. Ancak zamanla esham senetlerinin yaygınlaşması ve devletin sürekli borçlanmaya gitmesi ekonomide sürdürülemez bir borç yüküne neden oldu. Bu durum ilerleyen dönemlerde Osmanlı ekonomisinin daha derin mali sorunlarla karşılaşmasını beraberinde getirdi.

Esham Sistemi ile Modern Finansal Uygulamalar Arasındaki Benzerlikler

Esham sistemi, modern finansal enstrümanlara benzeyen yönleriyle dikkat çeker. Devletin gelir kaynağını halka arz etmesi ve buradan gelir elde etmesi, günümüz tahvil ve hazine bonolarına benzer bir uygulama olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle esham sistemi, Osmanlı'nın ekonomik krizlere yanıt olarak geliştirdiği yenilikçi bir çözüm olarak tarihte yerini almıştır.