Halk Arasında Kalıplaşmış Sözler - Anadolu Ağızlarında Kullanılan Kalıplaşmış İfadeler
İnsanın duygu ve düşüncelerini dile getiren dil, ortaya çıkmasından bu yana ilk haliyle kalmamış sürekli değişim içinde olmuştur. Bu değişimler, dilin gelişmesi ya da gerilemesi yönünde olmuştur. Bu değişim durumları da insanların ilişkilerinden kaynaklanmaktadır. Dildeki bu değişim durumuna ise verilebilecek en önemli örnek halk arasında kalıplaşmış sözler verilebilir. Yine dilin kullanımı açısından Anadolu ağızlarında kullanılan kalıplaşmış ifadeler sıklıkla ve yaygın olarak görülmektedir.
Kalıplaşmış söz olarak bilinen deyimler, atasözleri ve ikilemeler gibi dil birimi kalıplarıdır. Bu dil birimi kalıpları, halk arasında kalıplaşmış sözler olarak bilinirken değişmeden günümüze kadar gelmiş ve hâlâ yaygın olarak kullanılmaktadır. Kalıplaşmış ifadeler ve sözler bir cümleyi anlamlı kılmak ve bir şeyi uzun uzun anlatmak yerine kullanılmaktadır. Anadolu ağızlarında kullanılan kalıplaşmış ifadeler sözlü ve yazılı anlatım açısından değer taşırken bu ifadeler her yerde aynı biçimde değildir.
Halk Arasında Kalıplaşmış Sözler
Gerek ortaya çıkması gerekse kullanımı bakımından dil için kullanışlı birimler olan kalıplaşmış ifadeler, halkın günlük yaşamda kullandığı ifadelerdir. Kalıplaşmış dil birimleri hem konuşma dilinde hem de yazı dilinde kullanılmış, kullanılmaya da devem etmektedir. Konuşma ve yazı dilinde sıklıkla tercih edilen kalıplaşmış ifadeler deyimler, atasözleri, özlü sözler ve ikilemeler olarak bilinmektedir. Kalıplaşmış dil birimlerinin halk arasında konuşma ve yazı dilinde bu kadar sıklıkla kullanılmasının nedeni çok çaba ve fazla söz gerektirmeden verilmek istenen mesajın kısa ve özlü yoldan verilmesidir. Halk arasından kullanılan kalıplaşmış sözler bu açıdan sıklıkla ve yaygın olarak kullanılmaktadır.
Halk arasında yaygın olarak kalıplaşmış sözler, yöreden yörene değişirken halk arasında yaygın olarak bilinen, yapısı ve anladı değiştirilmeyen halka mâl olmuş sözler de bulunmaktadır. Bunların en bilinenler deyimler ve atasözleridir. Deyimler ve atasözleri dilin daha pratik kullanımında ve anlatılan sözlerin daha özlü ve sade bir biçimde anlatılması noktasında katı sağlamaktadır. Ele alacağımız halk arasında kalıplaşmış sözle konusunda yaygın olarak bilinen deyim ve atasözlerinin aksine yöresel olan halk kullanımlarına değineceğiz.
Anadolu Ağızlarında Kullanılan Kalıplaşmış İfadeler
Anadolu ağızlarında kalıplaşmış ifadeler genellikle atasözleri ve deyimler olarak bilinirken bunların aksine yöreye özgü kullanımlar da mevcuttur. Bunlar yöre halkının kendi içinde olaylar ve durunlar karşısında oluşturduğu ve topluma mâl ettiği sözleredir. Bu sözleri bölgelere göre sınıflandırılabileceği gibi olay ve durumlar karşısında söylenen kalıplaşmış sözler olarak da sınıflandırılabilir. Söz gelimi:
Bir çocuğun doğumu üzerine çocuğun anasına, babasına ya da diğer yakınlarına iyi dilekler belirtmek ve dua amaçlı söylenen kalıplaşmış halk sözleri: "Analı babalı büyüsün.", "Ömürlü hayırlı olsun.", "Güle güle büyütün. "Yüzü gibi bahtı da güzel olsun." "Allah vatana, millete hayırlı bir evlat eylesin." Gibi iyi dilek ve dua sözleri olan kalıplaşmış halk ifadeleri kullanılır.
Verilen nimetler ve güzel şeyler karşısında ise Allah'a olan şükranı belirtmek için: "Çok şükür", " Allah'a şükürler olsun." "Allah kimseyi açlıkla sınamasın." "Allah daha çok versin." Gibi iyi dileklerde ve dualarda bulunulur.
Birisine çıktığı uzun ya da kısa yolculuk için söylenen halk arasındaki kalıplaşmış ifadeler : "Güle güle git." "Allah çabuk kavuştursun." "Su gibi git, gel"
Yukarıda verdiğimiz durumlar karşısında söylenen kalıplaşmış ifadelerin yanında halk arasında kullanılan birden fazla kalıplaşmış ifadeler ve sözler vardır. Bunları sıralayacak olursak:
- Alışmış kudurmuştan beterdir.
- Anasına bak kızını bak kızını al, kenarına bak bezini al.
- gelinim sana diyorum, kızım sen anla.
- Bir günlük beylik beyliktir.
- Boşboğaza ateşe atmışlar, odun yaş diye bağırmış.
- Başa gelen çekilir.
- Bedava atın dişine bakılmaz.
- Bir tutam tarhana varsa ehline pişirt.
- Canı yanan eşek attan Yörük olur.
- Çirkefe taş atma üstüne sıçrar.
- Çıkmadık canda ümit vardır.
- Çocuktan al haberi.
- Çocuk düşe kalka büyür.
- Çok karıştırma altından çapanoğlu çıkar.
-Fazla mal göz çıkarmaz.
- Garip kuşun yuvasını Allah yapar
- Gelen gideni aratır.
- Geleceği varsa göreceği de var.
- Giden ağam gelen paşam.
- Gönül kimi severse o güzel odur.
- Göz görmeyince gönül katlanır.
- Ha Ali Hoca, ha Hoca Ali.
