Kaşgarlı Mahmut Kimdir? Kaşgarlı Mahmud'un Haritası, En Önemli Eserleri, Hayatı Ve Edebi Kişiliği

Kaşgarlı Mahmut tarihçiler arasında sıkça tartışılan kişilerden biridir. Türk dilleriyle ilgili çalışmalarının yanı sıra eserlerinde yer alan haritasıyla da adından söz ettiren Kaşgarlı Mahmut, günümüzde hala internette en çok araştırılan tarihi kişilerden bir tanesidir. Kaşgarlı Mahmut eserleri Türk dili hakkında önemli kaynaklardan sayılmaktadır. Peki, Kaşgarlı Mahmut kimdir? Eserleri ve özellikleri nelerdir? Bu soruların yanıtlarını merak ediyorsanız doğru yerdesiniz. Kaşgarlı Mahmut hakkında öğreneceğiniz her şey içeriğimizin devamında.

Kaşgarlı Mahmut Kimdir?

Kaşgarlı Mahmut, bazı kaynaklara göre Kaşgar bölgesinde doğmuş olsa da eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla Barsgan bölgesinde doğmuştur. Doğum yılı da yeri gibi tartışmalıdır, 1008 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. Karahanlı soyundan geldiği düşünülen Kaşgarlı Mahmut, eserlerinde bu fikri doğrulayacak bilgiler vermiştir. Barsganlı olduğu fikri daha kabul gören Kaşgarlı Mahmut'un eserlerinde Kaşgar bölgesini sürekli övmesi ve bu bölge için aidiyet içeren cümleler kurması adının bu bölge ile birlikte anılıp Kaşgarlı Mahmut olmasını sağlamıştır.

Kaşgarlı Mahmut ilköğrenimini gençlik yıllarını da geçirdiği Opal'da bulunan Hamidiyye ve Saciyye medreselerinde tanınmış hocalardan ders alarak tamamlamıştır. . Hocalarından biri, Dîvânu Lugâti't-Türk'te de adını andığı Şeyh İmam ez-Zahid Hüseyin bin Halef el-Kâşgari'dir.

Kaşgarlı Mahmut Hayatı

Kaşgarlı Mahmut'un soyu ile ilgili yapılan bazı araştırmalar ailesinin yaşadığı feci olayları da gün yüzüne çıkarmıştır.

Kâşgarlı Mahmud'un dedesi Karahanlı hükümdarı Muhammed Buğra Han bin Yusuf, 1047 – 1048 yılları arasında on beş ay hüküm sürdükten sonra tahtını büyük oğlu Hüseyin'e bırakma kararı almıştır. Ancak Muhammed Buğra Han'ın ikinci bir eşi ve bu eşinden olma İbrahim bin Muhammed adında bir oğlu daha vardır. Tahtın Hüseyin bin Muhammed Çağrı Tigin'e, yani Kâşgarlı Mahmud'un babasına bırakılmasını bir türlü kabullenemeyen ikinci eşi, tahta çıkış töreninin yapılacağı gün kanlı bir darbe planlar. Muhtemelen, tören yemeğine zehir karıştırtarak hanedanın birçok mensubunun yanı sıra kocası Muhammed Buğra Han'ı zehirler, kayınbiraderi Süleyman'ı boğdurtur. Bununla da yetinmeyip kocasının ve kayınbiraderinin maiyetindeki pek çok kişiyi öldürtür ve bu kanlı darbenin ardından oğlu İbrahim'i tahta çıkarır.

Babası hükümdarlığa, kendisi de şehzadeliğe hazırlanırken tahta çıkış töreninin bir kırıma dönüşmesi sonucunda Kâşgarlı Mahmud, ailesinin neredeyse tamamını kaybeder. Ancak bu kanlı darbeden kendisi sağ olarak kurtulur. Yaşadığı faciadan sonra yalnız kalan Kâşgarlı Mahmud'un bundan sonra yaşadıkları bilinmezlerin karanlığında kalmaktadır.

Kaşgarlı Mahmut'un Türk dili hakkındaki çok önemli çalışmalarının ortaya çıkabilmesi için çok uzun bir zaman ve çok ciddi bi emek harcaması gerekmiştir. Kaşgarlı Mahmut'un bu acı olaydan sonra yaşadığı bölgeyi terk ederek Türklerin yaşadığı diğer bölgeleri gezerek araştırma yaptığı ve Divanu Lugati-t Türk eserini bu şekilde yazdığı fikrini güçlendirmektedir.

Kaşgarlı Mahmut'un Edebi Kişiliği

Kaşgarlı Mahmut, tüm ailesini kaybettikten sonra kırk dokuz yaşındayken ülkesinin sınırları dışına çıkarak Türkistan bölgesinin tamamını adım adım dolaşarak Türk toplulukları hakkında bilgiler toplamıştır. Bu yolculuk esnasında duyduğu sözcükleri kaydetmiş, sözlü edebiyat eserleri derlemiştir. Yaklaşık yirmi yıl boyunca eserlerini neticelendirmek için araştırmalar yapıp bu konuda malzemeler toplayan Kaşgarlı Mahmut 1072 yılında Bağdat'a gelerek eserini tamamlamak üzere çalışmalarına başlamıştır.

Kaşgarlı Mahmut Eserleri

1074 yılında ''Bana sonsuz bir ün, bitmez tükenmez bir kaynak sağlaması dileğiyle bu kitabı yazdım ve Tanrı'ya sığınarak adını Divanu Lugati-t Türk koydum. Kutsal Peygamber'in postunda oturan, Haşimî soyundan ve Abbasoğullarından gelen, Tanrı'nın halifesi Ebü'l-Kasım Abdullah ibn Muhammedü'l-Muktedi Biemrillah katına armağan ettim.'' sözleriyle başlayan Divanu Lugati-t Türk kitabını tamamlamıştır. Kitabı bitirdikten sonra dört kez bazı düzenlemeler yaptıktan sonra 1077 yılında son haline getirmiştir. Kaşgarlı Mahmut Türk dili hakkında önemli araştırmalar içeren Divanu Lugati-t Türk kitabını Abbasi Halifesi Muktedî-Biemrillah'ın oğlu Ebü'l-Kasım Abdullah'a sunmuştur.

Kitabü Cevahiri'n-Nahv fi Lugâti't-Türk adında bir tane de dilbilgisi kitabı olduğu düşünülen Kaşgarlı Mahmut'un bu eseri günümüze ulaşamamıştır. Bu eser Türkçe diline ait ilk dilbilgisi kitabı olma özelliğini de taşımaktadır.

Divanu Lugati-t Türk

-Türk dilinin toplu sözlüğü anlamına gelir.

-Türkçenin ilk sözlüğüdür.

-Araplara Türkçe'yi öğretmek amacıyla Arapça yazılmıştır.

-Türklerin örf ve gelenekleri üzerine önemli bilgiler vardır.

-7500 türkçe kelimenin Arapça karşılığı yerel kullanımlardan örnekler eşliğinde verilmiştir.

-Devrinin Türk yerleşimlerini gösteren bir harita bu esere eklenmiştir.

Kaşgarlı Mahmut Haritası

Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılan Divanu Lugati-t Türk kitabının en önemli özelliklerinden biri ilk sayfalarında yer alan ve çoğu Türk yerleşimlerini gösteren haritadır. Bilindiği kadarıyla bu harita tarihte bir Türk tarafından çizilmiş ilk dünya haritasıdır. Haritanın merkezinde Türk hükümların yaşadığı Balasagun vardır. Türklerin yaşadığı bölgelerdeki dağlar, denizler ayrıntılı bir şekilde gösterilmiştir.

Kaşgarlı Mahmut'un haritasında dünyayı yuvarlak göstermesi on birinci yüzyılda dünyanın şeklinin Türkler tarafından bilindiğini ortaya koymaktadır. Haritada Türklerin yaşadığı bölgeler ayrıntılı şekilde gösterilmeye çalışılmıştır.

Haritasında Çin Seddi'ne de yer veren Kaşgarlı Mahmut, bu büyük duvarın oralarda yaşayan insanların Türkçe öğrenmelerini engellediğinden de söz etmiştir. Kaşgarlı Mahmut'un hem haritasında hem de eserlerinde Japonya'ya yer vermesi haritanın önemini birkaç kat daha arttırmaktadır, çünkü bu harita dünya tarihinde Japonya'nın gösterildiği ilk haritadır.

Kaşgarlı Mahmut Ölümü

1080 yılında Kaşgar'a dönen Kaşgarlı Mahmut döneminin önde gelen bilim insanlarından biri olarak medreselerde ders verip binlerce öğrenci yetiştirmiştir. 1105 yılında 97 yaşında vefat ederek Opal köyünde defnedilmiştir.