Tehzil Nedir? Edebiyatta Tehzil Ne Demek, Örnekleri Neler, Temsilcileri Kimler?
Tehzil nedir sorusu edebiyatın şiir türü kapsamında yanıtlanması gereken bir sorudur. Tehzil örneği olan şiirlere bakarak edebiyatta tehzil ne demek bilgisine aşağı yukarı ulaşmakla birlikte tehzil kökünden türeyen hezl sözcüğünü ve bu bağlamda sorulan hezl nedir sorusunun yanıtını da bulabiliriz. Tehzil hangi edebiyat döneminde kullanıldığına baktığımızda sık kullanılan dönemin Divan şairleri tarafından sıkça kullanılmıştır.
Tehzil nedir ve tehzil hangi edebiyat alanında etkili olmuştur soruları dikkatleri Divan edebiyatı dönemine çekecektir. Divan edebiyatı döneminde tehzil örneği, Divan edebiyatının bazı şairlerİ tarafından sıkça kullanılmıştır. Bu örnekler edebiyatta tehzil nedir sorusunun cevabını bulmamızı kolaylaştırırken, tehzil kökünden türeyen ve sıkça sorulan hezl nedir sorusunu da yanıtlamaktadır. Bu bağlamda, Divan edebiyatı sanatçıları tarafından kullanılan bu şiir türüne tehzil denirken yapılan işleme de hezl denilmektedir.
Edebiyatta Tehzil ve Hezl Ne Demek?
Tanınmış bir şairin tanınmış bir şiirini uyak ve ölçüsünü örnek alarak; şaka, alay ve latife yoluyla yazılan şiirlere tehzil denir. Nazire bir şairin şirini aynı ölçü, uyak ve konuda başka bir biçimde yazmayken; tehzil bunun içine şaka ve alayı katmadır. Bu noktada nazireden ayrılmaktadır. Tehzilde mizah ve latife vardır.
Mizah amaçlı şiir yazmaya tehzil denirken, bu türün adına hezl denir. Bu türde yazılan şiirlerin toplandığı mecmulara(dergi ya da divan) hezliyat denir. Tehzilde amaç incitmek değildir, sorunları eleştirmek özüm bulunması için dikkat çekmektir.
Türk Edebiyatında Tehzil Temsilcileri
Türk edebiyatında bu tür bazı yetkin şairlerimiz tarafından kullanılmıştır. Bağdatlı Ruhi, Nef'i, Sürurî, Ziya Paşa, Şair Eşref, Mürekkepçi Havai ve Nabi bu türün örneklerini vermiştir. Yine, Güfti'nin Teşrifatü'ş Şuara isimli hezliyat türünde bir tezkiresi vardır.
Türk edebiyatının son dönem şairlerinden Fazıl Ahmet Aykaç, Halil Nihat Boztepe, Orhan Seyfi Orhon, Ahmet Talat Onay gibi şairler tehzil türünde şiirler yazmıştır.
Tehzil Örnekleri
Ünlü hiciv ve kaside ustası şairi Nef'î'nin:
Edirne şehri mi bu yâ gülşen-i me'vâ mıdır
Anda kasr-ı padişâhî cennet-i a'lâ mıdır
beyti ile başlayan ve Edirne'nin güzelliklerinden söz eden kasidesini Fazıl Ahmet Aykaç tehzil etmiş ve dikkatleri İstanbul'un sorunları üzerine çekmiştir:
Bu İstanbul şehri mi yâ bir büyük tarla mıdır
Anda halkın kârı dâim boş yere kavga mıdır
Var mıdır tozla çamurla dolmamış hiçbir sokak
Yoksa bir yağmur yağınca hepsi nehr-âsâ mıdır
Fuzuli'nin ünlü Su kasidesinden olan:
Saçma ey göz eşkten gönlümdeki odlare su
Kim bu denli tutuşan odlare kılmaz çare su
beyti ile başlayan Su kasidesine Orhan Seyfi Orhon bir tehzil yazmıştır. Orhon'un bu beti, İstanbul'un su meselesine göndermeler yaptığı bir tehzil yapmış ve bazı beyitleri şöyle çevirmiştir:
Saçma ey Terkos gölünden tozlanan yollara su
Kim bu denlü tozlanan yollara kılmaz çâre su
Âb-ı lütfun çeşme-i vaslında ancak katredir
Çıkmıyor bir türlü zira istenen miktâre su
Kimseler bilmez hakikî menbaın mahiyetin
Gerçi birçok ism alıp gelmektedir bâzâre su
Tamtakır bak cümle sarnıçlar susuz kalmış Ada
Vermemek caiz midir hiç böyle gülzâre su
