Ünlü Uyumu Nedir? Küçük Ve Büyük Ünlü Uyumu Örnekleri, Kuralı Ve Konu Anlatımı
Türkçe derslerinde sıklıkla karşılaşılan dil ve anlatım kısmında büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu birçok kişi tarafından karıştırılmaktadır ve oldukça büyük önem taşımaktadır. Dilbilgisi alanında öğrencilerin oldukça zorlandıkları konular arasında yer alan ünlü uyumu konusu doğru şekilde anlatıldığı takdirde rahatlıkla öğrenilebilecek basit bir konudur. Türkçede pek çok dilbilgisi konusu yer alır ve bunlar da oldukça karıştırılmaktadır. Bu gibi durumlarda özellikle öğrencilerin araştırmalarında ünlü uyumu nedir, küçük ve büyük ünlü uyumu nedir gibi soruların cevabını aramaktadır.
Büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumunu öğrenmeden önce ikisinde de ortak olarak Türk alfabesindeki sesli harflerin bilinmesi gerekir. Bu sesli harfler, sınıflandırılmalarına bağlı olarak ünlü uyumlarında kullanılır. Yine bu sesli harfler ağızdan çıkan seslere ya da dudak hareketlerine göre sınıflandırılmaktadır. Türkçede büyük bir önem taşıyan ve eğitimde de yıllarca müfredat içerisinde yer alan ünlü uyumları hakkında insanların aklına ünlü uyumu nedir sorusu gelmekte ve cevabını aramaktadırlar.
Büyük Ünlü Uyumu Nedir?
Büyük ünlü uyumunu en kapsamlı şekilde anlayabilmek için Türkçe içerisinde geçen sesli harflerin bilinmesi gerekir. Türk alfabesinde yer alan 8 farklı sesli harf bulunur. Bu harfle; 'a, e, ı, i, o, ö, u, ü' harfleridir. Bu ünlü harfler de kendi içerisinde farklı gruplara ayrılmaktadır. 4 harf ince ünlü ve 4 harf ise kalın ünlü olarak sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırma, harflerin telaffuzundaki çıkan seslere göre gruplandırılmıştır. Bu durumda sesli harfler 'e, i, ö, ü'; sessiz harfler ise 'a, ı, o, u' şeklinde sıralanmaktadır. Bu harflerin kullanımına bağlı olarak büyük ünlü uyumu kuralı ortaya çıkar.
Türkçe içerisinde şayet bir kelimede ilk olarak kullanılan sesli harf kalın olursa kelime içerisinde diğer sesli harflerin de kalın olması gerekir. Aynı kuralla bir kelime içerisinde ilk olarak kullanılan sesli harf ince ise diğer sesli harflerin de sesli olması gerekmektedir. Bu kurala uyulduğu takdirde büyük ünlü uyumu kuralına uyulmuş olur. Bu kurala uygun ve uygun olmayan birer örnek verecek olursak:
- 'Kuraklık' kelimesi, kalın sesle başlayıp kalın sesle bittiğinden dolayı büyük ünlü uyumu kuralına uygunluk gösterir.
- 'Sakinlik' kelimesi, kalın sesle başlayıp ince sesle devam ettiğinden dolayı büyük ünlü uyumu kuralına uygunluk göstermez.
Küçük Ünlü Uyumu Nedir?
Büyük ünlü uyumunda ince ve kalın olarak kullanılan ünlü harfler, küçük ünlü uyumunda ise düz ve yuvarlak ünlüler kullanılır. Büyük ünlü uyumuna göre daha karmaşık gelse de küçük ünlü uyumunun mantığı da oldukça basittir. Küçük ünlü uyumunda yer alan düz ünlüler, 'a, e, ı, i' ve yuvarlak ünlüler ise 'o, ö, u, ü' dudakların durumuna göre sınıflandırılmaktadır.
Tıpkı büyük ünlü uyumuna benzer şekilde eğer Türkçede bir kelimenin ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) bulunuyorsa diğer hecelerinde de mutlaka düz ünlü barındırmalıdır. Aynı şekilde eğer bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü yer alıyorsa diğer hecelerinde de yalnızca yuvarlak ünlü bulunması gerekir. Bu şekilde olduğu takdirde küçük ünlü uyumuna uyulmuş olur. Bu kurala uygun ve uygun olmayan birer örnek verecek olursak:
- 'Kiralık' kelimesinde ilk sesli harf ve diğer tüm sesli harfler düz olduğundan dolayı küçük ünlü uyumu kuralına uygunluk gösterir.
- 'Duruşma' kelimesindeki ilk harf yuvarlak ancak diğer harfler düz olduğundan dolayı küçük ünlü uyumu kuralına uygunluk göstermez
Ünlü Uyumu Kuralı Tablosu
