Yazı Türleri - Edebi Metinler Hangi Türlere Ayrılır ve Kaç Çeşittir?
Yazı türleri, edebiyatımızda çok fazla yer edinen bir konu olmakla birlikte temel konulardandır. Bu açıdan ele aldığımızda yazın türleri özellikleri önem taşımaktadır. Yazı türü, bir yazarın konuyu hangi açıdan ve hangi bağlamda ele aldığını göstermektedir. Bu bakımdan metin türleri nelerdir ve kaça ayrılır sorusu önem taşımaktadır. Bu soruyu yanıtlamak için ise edebi metin türleri ve örnekleri yeterli olurken aynı zamanda yazar örnekleri de konuyu açıklamak için yerinde olacaktır.
Yazı türleri ve yazın türleri özellikleri, dediğimiz zaman yazılı anlatım özelliklerine bakmak gerekir. İsminden de anlaşılacağı üzere sözlü anlatım türlerinden ayrılan yazılı anlatım türleri, edebi metinler, göstermeye bağlı metinleridir. Bu noktada kaça ayrılır ve metin türleri nelerdir, bakacak olursak iki alt başlıkta toplanmaktadır. Bu iki alt başlıkta vereceğimiz edebi metin türü ve örnekleri konuyu açıklamaya daha da yardımcı olacaktır. Bu iki başlık altında ise birden fazla yazıl anlatım türü yer almaktadır. Bu nedenle edebi metin türleri ve örnekleri, anlaşılması açısından önemli olacaktır.
Yazı Türleri Nelerdir?
Edebiyat, insanların duygu ve düşüncelerini söz ya da yazı ile etkili bir biçimde anlatma sanatıdır. Yazılı anlatımda tür ise edebiyat eserlerinin biçimlerine, konularına ve teknik özelliklerine göre ayrılmasıdır. Bu bağlamda ele alınan yazılı anlatım türleri sözlü anlatım türlerinden ayrılmaktadır.
Yazı türleri, düz yazı türleri ve şiir olmak üzere ikiye ayrılırken bu iki alt başlığa ayrılan türler de kendi içinde farklı türlere ayrılmaktadır. Düz yazı türleri ve şiir türlerinde arasındaki fark, kullanılan teknik, biçim ve üsluptur. Bu noktada ele alınan düz yazı türleri; içerik, teknik, üslup gibi özellikler açısından farklılıklar göstermektedir.
Edebi Metin Türleri Nelerdir?
Edebî metinler, insanın iç dünyasında zevk uyandırarak, onları etkilemek amacı ile ortaya koyulan edebi içerikli yazılardır. Bununla ilgilenen şair ve yazarlar bu etkiyi gerçekleştirmek amacı ile sözcükler üzerine yoğun ve derin anlamlar yükler. Bunu yaparken kimisi şekil(biçim) açısından bunu yakalamak isterken kimisi de anlam açısından bunu yakalamak ister. Konuyu bu açıdan ele aldığımızda edebi metinlerde amaç sadece metinlerin anlamlarını sunmak değil aynı zamanda insanı etkilemek amacının en başında gelmektedir.
Yazmayı meslek edinen şair ve yazarlar, hayâl dünyasını düşünceleri ile yoğunlaştırarak bunu yazıya döker. Bu edebi metinleri anlamak için ise söz, terkipler ve de edebi tarzlar hakkında ön bilgiye sahip olunmalıdır. Edebi metinleri bu bağlam etrafında ele aldığımızda tür olarak ayıracak olursak:
1.Sanat Metinleri:
- Coşku Ve Heyecanı Dile Getiren Metinler(şiir)
- Olay Çevresinde Oluşan Metinler
B.1. Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler
B.1.1. Masal, Fabl, Destan, Halk Hikâyesi, Mesnevi, Manzum Hikâye, Roman
B.2. Göstermeye Bağlı Edebi metinler
B.2. 1. Tiyatro, Modern Tiyatro(Trajedi, Komedi, Dram), Geleneksel Türk Tiyatrosu((Karagöz, Ortaoyunu, Meddah, Köy Seyirlik Oyunları)
2.Öğretici Metinler:
- Tarihi Metinler
- Felsefi Metinler
- Bilimsel Metinler
- Gazete Ve Çevresinden Gelişen Metinler
D.1. Makale, Deneme, Sohbet, Fıkra, Eleştiri, Mülakat, Röportaj, Haber Yazısı)
E. Kişisel Hayatı Konu Alan Metinler
E. 1. Anı, Günlük, Gezi Yazısı, Biyografi/Otobiyografi, Mektup
Edebi Metin Özellikleri Nelerdir?
Edebi metin özellikleri birden fazladır. bu özelliklere kısaca baktığımızda:
- İşlenmiş bir dil ve işlenmiş bir anlatım ile oluşur.
- İnsanda güzel duygular, hayaller ve zevkler uyandırır.
- Edebi metinler duygu, düşünce ve hayalleri besler.
- Toplumun sosyal ve kültürel özelliklerini taşır.
- Edebi olmayan metinler öğreticilik amacı taşırken edebi metinler sanat amacı ile meydana getirilir.
- Edebi metin aracılığı ile oluşturulan sanat etkinliği bireyin varlık nedenlerinden biridir.
- İnsanların edebi metin oluşturma ihtiyacı her zamanda ve her yerde insanın gerçekleştirdiği eylemlerden biri olmuştur.
- Edebi metinler tamamen kurmacadır.
- Edebi metin aracılığı ile gerçekleştirilen iletişim genel değil özeldir; yani sanata ilgi duymayan alıcıların(insanların) algı ve ilgi alanının dışındadır.
- Her edebi metin, belirli bir tema(izlek) etrafında oluşmaktadır. Bu tema sanatçının eserini yazmaya başlamasından önce de vardır. Yazarın önceden tasarladığı çekirdek düşünce, duygu, olaydır.
- Edebî metin organik bir bütündür. Bu nedenle bir bölümünü çıkarmak ona zarar vermektir.
- Edebî metin, genellikle yazıldığı dönemin zihniyet(düşünce) unsurlarını yansıtmaktadır. Çünkü sanatçı kişi eğitimi, duyarlılıkları, sanat anlayışı ile yaşadığı zaman diliminin bir parçası olmuştur.
