Zamanı Neyle Ölçeriz? Zaman Nasıl Ölçülür?

Zaman, ölçülmesi mümkün olan ve uzamsal olmayan, uzay ve mekân ile ilgisi olmayan soyut sürece verilen addır. İnsanlık tarihi boyunca insanın yaşamını idare edebilmesi ve düzenleyebilmesi için zamanı ölçme yöntemlerine başvurulmuştur. Eski tarihlerde zamanın ölçülmesi, hava ve iklim koşullarının öngörülebilir olması ve buna bağlı olarak da barınma, göç etme ve hasat yapma gibi yaşamsal etkinliklerin düzenlenebilmesi için ihtiyaç duyulan bir konu olmuştur. Buna bağlı olarak insanlık tarihinin ilkel çağlarında zaman yağmur, kar, soğuk, sıcak gibi etkenlerin değişim gösterdiği dönemler şeklinde algılanıp buna göre düzenlenmiştir. Ancak tarih ilerledikçe zamanın daha gelişkin ve daha küçük birimler halinde ölçülmesine ihtiyaç duyulmuştur. Böylece ilerleyen tarih içinde zaman saat, gün, hafta, ay, yıl gibi birimler şeklinde ölçülmeye başlanmıştır. Günümüzde zaman, saniye, dakika, saat, gün, hafta, ay, yıl birimleri üzerinden, dünyanın kendi etrafında ve güneşin etrafında attığı bir tam tur üzerinden hesaplanan birimler şeklinde ölçülmektedir. Bir günü kendi içinde salise, saniye, dakika ve saat birimleri ile ölçmek için saat, ardı ardına geçen günleri hafta, ay, yıl ölçüleri ekseninde ölçmek için ise takvimler kullanılır.

Zamanı ölçmenin tarihi

Ölçmek, ölçülmesi arzulanan şeylerin standart olarak üzerinde uzlaşılmış ve kabul edilmiş ölçütler ile kıyaslanarak belirlenmesi anlamına gelir. Zamanı belirli aralıklara ve birimlere ayırmak suretiyle ölçmek istediğimizde de üzerinde uzlaşılmış ve kabul edilmiş bir süre birimi kullanarak ölçüm yapmamız gerekir. Ölçmek istediğimiz süreyi, standart olarak kabul edilmiş birim zaman ölçütünden kaç tane geçtiğini esas alarak belirlemekteyiz. Günümüzde salise, saniye, dakika, saat, gün, hafta, ay ve yıl gibi birimler üzerinden ölçtüğümüz zamanı ölçmek için, tarihte birçok farklı yöntem kullanılmıştır. Geçmişte zaman ölçmek için kullanılan teknik ve metotlara örnek olarak şunlar verilebilir:

• Sırık gölgesi: Tarih öncesi çağlarda, insanlar zamanı yere diktikleri bir sırığın gölgesini takip ederek ölçmüşlerdir.
• Güneş saati: Yüzyıllar boyunca zamanı ölçmek için kullanılan teknik ve araçlardan biri, güneş saati kullanımı olmuştur. Güneş saati, zamanı Güneş'in konumunu takip ederek ölçmeye yarayan alettir. Tarihte bilinen ilk güneş saatini Mısır Medeniyeti icat etmiş ve kullanmıştır. Bu ilkel güneş saatleri, çember şeklindeki yatay bir zeminin üzerine dikey bir çubuk yerleştirilerek, bu çubuğun gün ışığının geldiği açıya göre yönü değişen gölgesinin takip edilmesi esasına göre kullanılmıştır. Çember kendi içinde merkezden başlayarak eşit açılarda çepere doğru ilerleyen doğrulara sahip olarak yapılır, ortada bulunan çubuğun gölgesi ise güneş ışığının geliş açısına göre bu eşit aralıklar arasında konum değiştirir. Böylece zamanın ilerleyişine bir ölçüt olarak kullanılır.
• Mum saati: Mum saati ya da ateş saati olarak adlandırılan saat türü, bir mumun yanına eşit aralıklı çizgilere sahip bir levha yerleştirilmek suretiyle, mum eridikçe mumun seviyesinin bu çizgilerden kaç tanesini geçerek azaldığına bakılarak kullanılmıştır.
• Kum saati: Dar bir boğaz ile birbirine bağlı bulunan iki adet cam kaptan oluşan kum saatleri, içinde bulunan kumun bu cam kapların birinden diğerine akarak boşalması prensibi ile zamanı ölçmeye yarayan aletlerdir. İlk kez Avrupa'da, 8. Yüzyılda kullanıldığı tahmin edilmektedir.
• Su saati: En eski zaman ölçme aletlerinden biri olan su saatleri, suyun bir kabın içine ya da kaptan dışarıya akma sürecinin takip edilmesi esasına dayanarak zamanı ölçen aletlerdir.
• Mekanik ve dijital saatler: Günümüzde kullanılan ve günü 24 saat, her bir saati 60 dakika, her bir dakikayı ise 60 saniye esasına göre ölçmeye yarayan saatler, zamanı ölçmenin en modern araçlarıdır. Yıl, Dünya'nın güneş etrafındaki yörüngesi üzerinde bir tur yapana kadar geçen süreyi ifade eder. Bir gün ise güneşin kendi etrafında bir tam tur dönmesi için geçen süreye denir. Bir yıl yaklaşık 365 gün 6 saat sürer. Bir gün ise 24 saat sürer. Bizler mekanik ya da dijital saatlerin kullanımı yoluyla saniyeler, dakikalar, saatler üzerinden 24 saati doldurarak bir tam günün geçişini hesaplarız.