Komplo teorisi ne demek? Komplo teorisyeni kime denir?
Son yıllarda sık sık karşımıza çıkan bir söylem var: “komplo teorisi”. Neredeyse gündemde olan her haber hakkında böyle söylemler duymak oldukça mümkün. Peki haber başlıklarını süsleyen bu ifade, komplo teorisi nedir? Komplo teorisi türleri ve örnekleri nelerdir?
Hepimizin etrafında mutlaka toplumda büyük infial yaratan olaylar hakkında büyük ve sıra dışı fikirleri olan biri vardır. Bu insanlar bazen gülünç ya da ilgi çekici olurken bazen de sinir bozucu olabilir. Bu çılgın fikirlere komplo teorisi dendiğini duymuşsunuzdur. Peki komplo teorisi tam olarak nedir, insanlar neden bu tarz fikirleri ortaya atar hep beraber bakalım.
Komplo Teorisi Nedir?
Türk Dil Kurumunda aratırsak karşımıza komplo teorisinin "bir kimse, kuruluş veya ülkeye karşı gizlice, zarar verici tuzak kurulduğu varsayımına dayanan düşüncelerin tümü" olduğu tanımı çıkar. Biz de şimdi kendi tanımımızı yapalım ama önce komplo nedir onu öğrenelim. Komplo kelimesi, dilimize Fransızcadaki küçük entrika anlamına gelen complot kelimesinden geçmiştir. Komplo ile komplo teorisi birbirinden farklı şeylerdir. Komplo, bir kişiyi ya da bir topluluğu hedef alan zarar verici ve gizli yürütülen iş ya da planlara denir. Komplo teorisi ise bir durumu veya olayı mantık sınırları içinde açıklamak yerine ispatlanmış herhangi bir delil ile gerçekliği kanıtlanmamış, çok yüksek ihtimallerle de hiçbir zaman kanıtlanamayacak iddialara başvurarak açıklamaktır. Bazı insanlar ayrıntılarını bilmediği, gizemi çözülemeyen olaylarda hızla komplo teorisi üretmeye koyulur. Bunların çok büyük bir kısmı uydurma senaryolardır.
Komplo Teorisi Türleri
Reason dergisi editörü Jesse Walker'a göre 5 çeşit komplo teorisi vardır, bunları şu şekilde sıralayabiliriz:
- "Dışarıdaki Düşman", bir topluluğa veya da bir millete karşı dışarıdan düzenlenen saldırı ya da zarar verici herhangi bir eylemin olduğuna inanılan komplo teorilerini ifade eder.
- "İçerideki Düşman", ülke içinde sıradan bir vatandaş gibi hareket edip, ajan diye de nitelendirilen entrikacıları ifade eder.
- "Yukarıdaki Düşman", güçlü insanların kendi menfaatleri için olayları manipüle ettiğin söyler.
- "Aşağıdaki Düşman", alt kesimden insanların toplum düzenini bozmaya çalıştığını söyler.
- "İyi huylu komplolar"; diğer türlerin aksine zarar verici değil yardımseverdir bu tür, görünmeyen gizli kahramanların insanlığa iyilikler yaptığını söyler.
Amerikalı siyaset bilimcisi Michael Barkun'a göreyse üç çeşit komplo teorisi vardır, onları da şu şekilde sıralayabiliriz:
- Olaylarla ilgili komplo teorileri, dünyada en çok yankı uyandıran olayları açıklamaya çalışır.
- Sistemik komplo teorileri, bir ülkeye ya da tüm dünyaya hükmetmeye çalışan kötücül ve büyük kuruluşların olduğunu iddia eder.
- Üst komplo teorileri veya süper komplo teorileri, Barkun komplo teorilerinin çoğunu birbirine bağlar ve en tepede uzak ama her şeye gücü yeten kötücül bir gücün bunları düzenlediğini ifade eder bu türde.
Komplo Teorisyeni
Ana uğraşı bu alan olan ya da bazı komplo teorilerini popülerleştirip söylevcisi haline gelen kişilere komplo teorisyeni denir.
