İBRAHİM ALTAY

20 Kasım 2026

Kitabın sahibi algoritma mıdır?

Uluslararası teknoloji şirketleri bir yanda, geleneksel telif hakkı yaklaşımları diğer yanda... Teknoloji çok hızlı gelişiyor. Fakat haklar ve sorumluluklarla alakalı tartışmalar ya göz ardı ediliyor ya da olabildiğince yavaş bir biçimde yürütülüyor. Büyük bir ahlaki boşluk mevcut; bu belirsizlik ve kaos, yeni yağma ve sömürü düzenini mümkün kılıyor.
Elbette bilgiye erişimin demokratikleşmesine ya da teknolojinin gelişmesine itiraz etmek yararsız. Fakat kanaatimce buradaki temel mesele ulaşılan bilginin niceliği değil, niteliği... Öncelikle asıl ile replika arasındaki farkı anlamak gerekiyor. Asıllardan yararlanarak harika replikalar üretmek mümkündür fakat bir sanat eserini güzel yapan şeylerden biri de özgün oluşu değil midir?
Robot ahlakıyla alakalı tartışmalar çok hayati bir eşikte başlar. Kısaca hülasa etmek gerekirse bir robotun yapabileceği en fena şeylerden biri, sizi robot olmadığına inandırabilmesidir. Günümüzde bu sınırın da artık aşılmakta olduğunu kim inkâr edebilir?

ALGORİTMANIN GÖRÜNMEZ ELİ
Bazılarımız inanmakta zorlanabilir fakat algoritma bizim anlam coğrafyamızda doğmuş bir kavramdır. Bir alet olarak algoritma cemiyetin hayrına da faaliyet icra edebilir, zararına da. Özellikle robotların elinde...
Günümüzde bazı uyanık yayıncı dostlarımızın keşfettiği bir gerçek var: Algoritmaları kullanarak kitaplara okur bulmak, hatta okur icat etmek. Bunun yolu da algoritmayla uğraşarak okurun karşısına aynı türden tavsiye ve telkinleri çıkarmaktan geçiyor.
Geçen aylarda kitap kulüplerine kısaca değinmiştik. Okumayı teşvik etmek gibi son derece makul bir amaçla ortaya çıkan bazı oluşumların zamanla yayıncıların satış organizasyonlarına dönüşebildiğini anlatmıştık. Bizzat yayıncılar tarafından kurulan ama bağımsızmış gibi pazarlanan okuma grupları bile var. Şimdi de benzer bir meselenin daha geniş ve karmaşık bir biçimiyle karşı karşıyayız.
Sosyal medyada bir kitap hakkında birkaç paylaşım izlediğinizi düşünün. Bir süre sonra aynı kitabın ya da aynı yayınevinin benzer kitaplarının sayfanızı işgal ettiğine şahit oluyorsunuz.

Elbette tavsiyenin kendisinde kötü bir şey yoktur. Okuma kültürü biraz da tavsiye üzerine kuruludur. İnsan, sevdiği birinin beğendiği kitabı merak eder. Güvendiği bir eleştirmenin değerlendirmesine kulak verir. Ancak tavsiye ile telkin arasındaki çizgi sanıldığından daha incedir. Tavsiye insana bir seçenek sunar. Telkin ise seçeneklerin sınırlarını belirler.
Dahası geleneksel tavsiyede, tavsiye eden kişinin kim olduğunu çoğunlukla bilirsiniz. Onun zevkini, bilgisini, önyargılarını tartabilirsiniz. Algoritmanın hangi ticari menfaatler için çalıştığını ise çoğu zaman bilemezsiniz. Özellikle kolayca manipüle edilebildiği aşikârken...
Edebiyat tarihinin bize öğrettiği önemli gerçeklerden biri şudur: Bir kitabın değeriyle yayımlandığında gördüğü ilgi her zaman birbirine paralel değildir. İyi kitaplar zamana yenik düşmeyenlerdir.

KİTABIN GÖRÜNÜRLÜK DEĞERİ
Bugün kimsenin adını hatırlamadığı yüzlerce, hatta binlerce "çok satan" var. Öte yandan onlarca, yüzlerce yıl önce yayımlandığı hâlde hâlen hatırlanan, okunan, kitaplığımızda vazgeçilmez yer edinmiş kitaplar da var. Çünkü görünürlük kitaba kalıcı bir değer kazandırmaz.
Bir kitabın binlerce defa paylaşılması, yüzlerce videoya konu edilmesi, çok sayıda insan tarafından izlenmesi onun mutlaka iyi bir kitap olduğu anlamına gelmez. Sadece çok konuşulduğunu gösterir. Sözün çokluğu bir nicelik göstergesidir, niteliğe dair her zaman fikir vermez.
Pek tabii, günümüz dünyasında görünürlük başlı başına bir değer ölçüsüne dönüşmüş durumda. Burada yayıncıların da ciddi bir ikilem yaşadığını kabul etmek gerekiyor. Bir kitabın basılması, dağıtılması ve okura ulaştırılması her geçen gün daha maliyetli hâle geliyor. Yayıncı elbette kitabını satmak istiyor. Bunun için yeni mecraları kullanmasında da bir sakınca yok. Ama bütün yayıncılık faaliyetini görünürlük yarışına indirgerseniz, sonunda edebiyatı değil, görünürlüğü ödüllendiren bir düzen kurarsınız.
Böyle bir düzende iyi yazmak değil, iyi pazarlanmak önem kazanır. Yazık olur... Kitabın sahibi son tahlilde algoritma değil, okurdur.

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Turkuvaz Medya Grubu’na aittir. Kaynak gösterilse veya habere aktif link verilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir bölümü kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayın.
X
Sitelerimizde reklam ve pazarlama faaliyetlerinin yürütülmesi amaçları ile çerezler kullanılmaktadır.

Bu çerezler, kullanıcıların tarayıcı ve cihazlarını tanımlayarak çalışır.

İnternet sitemizin düzgün çalışması, kişiselleştirilmiş reklam deneyimi, internet sitemizi optimize edebilmemiz, ziyaret tercihlerinizi hatırlayabilmemiz için veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız.

Bu çerezlere izin vermeniz halinde sizlere özel kişiselleştirilmiş reklamlar sunabilir, sayfalarımızda sizlere daha iyi reklam deneyimi yaşatabiliriz. Bunu yaparken amacımızın size daha iyi reklam bir deneyimi sunmak olduğunu ve sizlere en iyi içerikleri sunabilmek adına elimizden gelen çabayı gösterdiğimizi ve bu noktada, reklamların maliyetlerimizi karşılamak noktasında tek gelir kalemimiz olduğunu sizlere hatırlatmak isteriz.