TUNÇ DEMİRTAŞ

ABD'de 3 Kasım'da yapılan ara seçimlerin tablosu netleşiyor. Seçim öncesi Senato'da 47 sandalyesi olan Demokratlar en az 54 sandalyeyi garantiledi. Alaska ve Mississippi'de sayım devam ediyor. Demokrat Parti yeni yıla yaklaşık yirmi yılın en geniş çoğunluğuyla başlayacağı öngörülüyor.

Bu noktada Türkiye açısından kimin kazandığından çok kararın nerede verileceği öne çıkıyor. Ocak ayında yeni Kongre göreve başladığında Vaşington'da dış politikanın iki adresi olacak. Ankara'nın Trump yönetimiyle ilerlettiği CAATSA yaptırımları, F-35 ve KAAN motorları dosyaları yasal olarak Kongre'nin denetimine açık. Bu yüzden önümüzdeki iki yıl iki kanallı bir diplomasi gerektiriyor.

Fatura Sandığa Yansıdı

ABD'de seçmenin önceliklerinin oldukça net olduğu görülüyor. Seçmenlerin yarısından fazlası yönetimdeki sorun alanları oy tercihinde belirleyici saydı. Geçim maliyetini öne koyanların oranı bunun biraz altında. İran savaşını oyunun ana etkeni sayanlar ise üçte birde kaldı. Savaşın kendisine bakış daha net. Seçmenlerin yaklaşık yüzde 60'ı ABD'nin İran'a askeri müdahalesini yanlış bir karar olarak görüyor.

Cumhuriyetçi cephede ise vurgu farklı. Başkan Yardımcısı JD Vance yenilginin asıl nedeninin savaş olduğunu söylüyor. Trump ise sorunun savaştan çok benzin fiyatı olduğunu söylüyor. İkisi de aynı olguyu farklı retoriklerle kabul ediyor. Bölgedeki savaş ABD seçmenine akaryakıt pompasında ulaştı.

Ankara için daha anlamlı veri başka bir soruda saklı. Seçmenlerin yaklaşık yüzde 70'i Kongre'nin başkanı yeterince denetlemediğini düşünüyor. Cumhuriyetçi seçmenlerin de yaklaşık yüzde 40'ı aynı görüşte. Demokrat Parti'yi olumlu görenler ise yarı civarında kalıyor. Nitekim sandıktan çıkan mesaj bir partiye verilmiş açık çekten çok daha fazla denetim talebi olarak okunabilir.

Kararın İkinci Adresi

Ocak'ta göreve başlayacak Kongre'de Senato ve Temsilciler Meclisi'ndeki yeni süreçte bütün komitelerin başkanlığı Demokratlara geçecek. Senato Dış İlişkiler Komitesi başkanlığı için en güçlü aday Chris Coons. Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi'nde ise bu görevi 2021-2023 arasında yürüten Gregory Meeks'in adı geçiyor. Bu iki Komite de bütçe ve silah satışlarının denetimi açısından oldukça önemli. Ayrıca iki ismin de parti içi oylamadan geçmesi gerekiyor.

Komitelere başkanlık eden çoğunluk hangi tasarının görüşüleceğini ve hangi soruşturmanın açılacağını belirliyor. ABD Kongre Araştırma Servisi (CRS) Temmuz'daki notunda F-35 satışı ve yaptırımların kaldırılması konusunda Kongre'nin tutumunun belirleyici olabileceğini yazmıştı.

Bu gücün sınırı da var. Nitekim Demokrat çoğunluğu Trump'ın iç gündemini durdurabilecek olsa da başkomutanlık yetkisini pek sınırlayamayacağını unutulmamalı. Öte yandan Trump da istemediği yasaları veto edeceğini açıkladı. Vetoyu aşmak iki mecliste de üçte iki çoğunluk istiyor. Dolayısıyla dış politikada inisiyatifin büyük ölçüde Beyaz Saray'da kalması muhtemel görünüyor. Ancak Ankara'nın gündemindeki dosyaların çoğu yasayla Kongre'ye bağlanmış durumda.

İki Kanallı Denklem

Trump, Temmuz'da Ankara'daki NATO Zirvesi sırasında CAATSA yaptırımlarını kaldıracaklarını ve F-35 satışını değerlendireceklerini söylemişti. Kasım başı itibarıyla iki dosya da sonuçlanmış değil. CAATSA'nın 216. maddesi başkanın yaptırımı kaldırmadan önce Kongre'ye rapor sunmasını ve 30 günlük bir inceleme süresini öngörüyor. Bu sürede başkan adım atamıyor, iki meclis ise ortak ret kararı çıkarabiliyor. Bildirim Ocak'tan sonra yapılırsa incelemeyi Demokratların yönettiği komiteler yürütecek. Yasada bu incelemeye tabi olmayan ayrı bir muafiyet yolu da var. O yol da yaptırıma konu işlemin ABD savunma sistemleri için riski önemli ölçüde artırmadığının başkan tarafından onaylanmasını istiyor.

F-35 için eşik daha yüksek. 2020 tarihli Ulusal Savunma Yetki Yasası'nın 1245. maddesi uçağın Türkiye'ye devrini yasaklıyor. Yasağın askıya alınması için ABD yönetiminin üç şartı onaylaması gerekiyor. Türkiye S-400'ü elinden çıkarmalı, sistemi yeniden edinmeyeceğine dair güvence vermeli ve F-35'i riske atacak başka Rus ekipmanı almamış olmalı. Onaydan sonra 90 günlük bir bekleme süresi de var. KAAN için yaklaşık 80 adet F110 motorunun satışı ise Cumhuriyetçi çoğunluk döneminde bile itirazla karşılaştı. Temmuz'da dokuz üye bu satışa karşı bir ortak ret kararı tasarısına imza verdi. TUSAŞ'a göre satış yine de Kongre incelemesini aştı. S-400 kaygısı iki partide de bulunduğu için Demokrat çoğunluk sıfırdan bir engel yaratmıyor. Değişen durum, gündemi kimin belirleyeceği üzerine.

Ankara'nın resmi söylemi de iki kanalı tanıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Güney Kore dönüşünde "hem Amerikan Yönetimiyle hem de Temsilciler Meclisi ve Senato'yla yakın diyalog halinde olmaya devam edeceğiz" dedi. Bölgesel gündemde de buluşma alanları var. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan 23 Ekim'de İran'a yönelik yeni bir askeri müdahalenin çözüm olmadığını, diplomasinin en iyi yol olduğunu söylemişti. Bu tutum Amerikan seçmeninin savaşa bakışıyla aynı yönde. Bakan Fidan aynı gün Karadeniz'de seyrüsefer güvenliği ve tahıl sevkiyatı için Türkiye'nin yürüttüğü görüşmeleri de anlatmıştı. Öte yandan muhtemel komite başkanları Ukrayna'nın güçlü destekçileri arasında sayılıyor. Nihayetinde Türkiye bağlamında net bir kazanım ya da kayıp söz konusu olmasa da Türkiye'ye bölgesel istikrara katkısını yeni Kongre'ye somut verilerle anlatma fırsatı veriyor. Cumhurbaşkanları arasındaki doğrudan iletişimi korurken iki partiyle ve komite düzeyinde düzenli temas kurmak, önümüzdeki dönemde yerinde bir adım olabilir.