Türkiye'nin tam kalbinde, yerin kilometrelerce altında bilim dünyasını şaşkına çeviren bir olay yaşanıyor! Uydu verileriyle ortaya çıkan gerçek, o ilimizin altındaki zeminin adeta bir 'damla damla' süzülüp derinlere aktığını gösterdi. Çevresindeki her yer jeolojik olarak yükselirken, orası neden gizemli bir şekilde çöküyor? İşte Türkiye'nin altında yer kabuğunun resmen 'damladığı' o bölge ve bilim insanlarının yıllardır çözmeye çalıştığı gizem...
Bilim insanları, Türkiye'nin Orta Anadolu Platosu'nun altında gerçekleşen büyüleyici bir jeolojik fenomeni ortaya çıkardı.
Uydu verileri ve gelişmiş sismik analizler, yer kabuğunun Türkiye'nin altında kelimenin tam anlamıyla "damladığını" gösteriyor.
Bu keşif, bölgedeki karmaşık yer hareketlerini ve özellikle Konya Havzası'ndaki çökme nedenlerini aydınlatıyor.
YÜKSELEN BİR PLATONUN ORTASINDA ÇÖKEN BİR HAVZA
Orta Anadolu Platosu, jeolojik zaman dilimi içerisinde genel olarak yükselme eğilimi gösteren bir bölgedir. Ancak bilim insanlarının dikkatini çeken şey, bu yükselen bölgenin ortasında yer alan Konya Havzası'nın, düz bir masanın ortasında oluşan sığ bir göçük gibi sürekli olarak çökmesiydi.
Toronto Üniversitesi'nden jeofizikçi Julia Andersen liderliğindeki bir araştırma ekibi, yükselen bir coğrafyada bu ters yönlü hareketin nedenini anlamak için uydu ölçümleri ve sismik verileri bir araya getirdi.
Nature Communications dergisinde yayımlanan çalışma, bu durumun "litosferik damlama" adı verilen bir süreçten kaynaklandığını ortaya koydu.
LİTOSFERİK DAMLAMA NEDİR?
Dünya'nın dış kabuğu (litosfer), tektonik plakalar halinde hareket eder. Ancak bazı bölgelerde, litosferin alt kısmı olağanüstü derecede yoğunlaşabilir ve ağırlaşabilir. Çalışmaya göre, bu ağırlaşan kayaç parçaları yerçekimine yenik düşerek altındaki daha yumuşak olan manto tabakasının içine doğru sızar, yani "damlar".
Bu ağır parça aşağıya doğru çekildikçe, yukarıdaki yüzeyi de beraberinde aşağı çeker ve bir havza oluşturur. Eğer bu damlayan parça kopup derinlere düşerse, üzerindeki yük kalkan yüzey tekrar yukarı doğru yaylanarak yükselebilir.
KONYA HAVZASI'NDAKİ "İKİNCİL" OLAY
Araştırmanın ortak yazarı Russell Pysklywec durumu şöyle açıklıyor: "Litosfer kalınlaşıp bölgenin altına damladıkça yüzeyde bir havza oluşturdu. Ancak şimdi görüyoruz ki bu tek seferlik bir olay değil."
Bilim insanlarına göre, Orta Anadolu Platosu son 10 milyon yılda bu süreçle yaklaşık 1 kilometre yükseldi. Ancak şu an Konya Havzası'nda gözlemlenen hızlı çöküş, ana damlama olayının tetiklediği ikincil bir "kız olay" veya artçı bir damlama süreci.
LABORATUVARDA DÜNYA'NIN TAKLİDİ
Teorilerini test etmek isteyen ekip, laboratuvar ortamında Dünya'nın iç yapısını taklit eden bir model oluşturdu. Pleksiglas bir tankı, Dünya'nın mantosu gibi davranan yapışkan bir silikon polimer sıvısı ile doldurdular. Üzerine ise yer kabuğunu temsil eden seramik ve silika kürelerden oluşan bir katman eklediler.
Bu modelde, yoğun bir bölgenin nasıl ağırlaşarak aşağı sarktığı ve "damladığı" gözlemlendi. Deney sonuçları, Konya Havzası'ndaki uydu verileriyle örtüşerek, yerin kilometrelerce altında gerçekleşen bu sürecin yüzeyi nasıl şekillendirdiğini kanıtladı.
DİĞER GEZEGENLER İÇİN BİR İPUCU
Bu keşif sadece Türkiye'nin jeolojisini anlamakla kalmıyor, aynı zamanda Güney Amerika'daki And Dağları (Arizaro Havzası) gibi benzer bölgelerdeki hareketleri de açıklıyor. Daha da önemlisi, Dünya'daki gibi tektonik plaka hareketlerine sahip olmayan Mars ve Venüs gibi gezegenlerdeki yüzey şekillerinin, plakalar olmadan nasıl oluşabileceğine dair gezegen bilimcilere yeni bir bakış açısı sunuyor.
