Uzmanların anlattığına göre, Büyük Magmatik Eyaletler (Large Igneous Provinces – LIP) olarak adlandırılan bu devasa volkanik süreçler, gezegenin kaderini değiştirebilecek ölçekte etkilere yol açmıştır.
BÜYÜK MAGMATİK EYALETLER NEDİR?
Büyük Magmatik Eyaletler, çok geniş alanlara yayılan ve olağanüstü miktarda lavın yeryüzüne çıktığı jeolojik oluşumlardır. Bazı durumlarda tek bir patlamada 10 bin kilometreküpe varan volkanik kaya açığa çıkabilir. Ancak bu olaylar genellikle tek seferlik değildir; binlerce hatta milyonlarca yıl sürebilen, art arda gelen patlamalar şeklinde gerçekleşir.
Krakatoa ya da Tambora gibi ani ve patlayıcı yanardağların aksine, LIP'ler lavı uzun süre boyunca durmaksızın yüzeye taşır. Bunun sonucunda yüzlerce kilometreye yayılan kalın bazalt tabakaları oluşur. Bu süreç yalnızca çevredeki bölgeleri değil, tüm gezegeni etkileyebilecek sonuçlar doğurur. Ekosistemler bozulur, iklim değişir ve bazı durumlarda kitlesel yok oluşlar yaşanır.
Oregon Üniversitesi'nden yer bilimci Leif Karlstrom, bu patlamaların boyutunu şu sözlerle anlatıyor:
"Tek bir olayda bile 10 bin kilometreküpe ulaşan, akıl almaz büyüklükte patlamalar meydana gelebilir."
Bu tür patlamalar tekrarlandığında, lavlar kilometrelerce kalınlıkta bir tabaka oluşturarak yaşam alanlarının tamamen yok edebilir.
BİTMEYEN PATLAMALARIN YARATTIĞI TEHDİT
LIP'leri asıl tehlikeli kılan, patlamaların uzun zaman dilimlerine yayılmasıdır. Yüz binlerce yıl sürebilen bu süreç boyunca dünya, adeta sürekli bir felaket döngüsüne girer. Yaşanan her yeni patlama, iklimin bozulmasına ve canlıların hayatta kalma şansını azaltabilir.
Örneğin, Hindistan'da meydana gelen Deccan Tuzakları, geniş alanları lavla kaplamış ve bölgenin coğrafyasını kalıcı olarak değiştirmiştir. Uzmanlara göre bu süreç, küresel ekosistemi derinden etkilemiştir.
Van Eaton'a göre böyle bir olay günümüzde yaşansa, kül bulutları binlerce kilometre uzağa taşınabilir. Güneş ışığı azalır, tarım sekteye uğrar ve dünya genelinde ciddi gıda krizleri ortaya çıkabilir. Üstelik yeni bir patlama, daha önce yaşanan yıkımın etkileri henüz geçmeden meydana gelebilir.
İKLİM VE OKYANUSLAR ÜZERİNDEKİ ETKİLER
Büyük Magmatik Eyaletler yalnızca yeryüzünü değil, atmosferin de kökten değişmesine neden olabilir.
Bu patlamalar sırasında açığa çıkan karbondioksit, metan ve kükürt dioksit gibi gazlar, küresel sıcaklıkların hızla yükselmesine yol açabilir.
Okyanuslar da bu süreçten ağır şekilde etkilenir. Volkanik gazlar denizlerin asitlenmesine yol açar, bu da besin zincirlerinin çökmesine, deniz ekosistemlerinin büyük zarar görmesine yol açarak mercan resifleri ve deniz canlıları için yıkıcı sonuçlar doğurur.
Türkiye Bu Tür Bir Tehlikeyle Karşı Karşıya mı?
Peki, bu ölçekte bir volkanik felaket Türkiye için ne ifade ediyor? Uzmanlara göre, Türkiye'de Büyük Magmatik Eyalet oluşumuna yol açabilecek aktif bir volkanik sistem bulunmuyor.
LIP'ler, genellikle kıta ölçeğinde çatlaklardan çıkan ve milyonlarca yıl süren devasa lav akıntılarıyla ilişkilidir. Türkiye'deki volkanik yapılar ise bu ölçekte değil; daha sınırlı ve yerel nitelikte.
TÜRKİYE VOLKANİK AÇIDAN TAMAMEN 'RİSKSİZ' DEĞİL
Bununla birlikte Türkiye, volkanik açıdan tamamen risksiz bir ülke de sayılmıyor. Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da yer alan Ağrı, Tendürek, Nemrut, Süphan, Erciyes, Hasan Dağı ve Göllüdağ gibi yanardağlar, günümüzde aktif olmasalar da "uyuyan" yanardağlar olarak sınıflandırılıyor.
Bu volkanların olası bir faaliyeti, bölgesel ölçekte ciddi etkiler yaratabilir; ancak küresel iklimi değiştirecek ya da kitlesel yok oluşlara yol açacak bir senaryo söz konusu değil.
Uzmanlar, Türkiye'deki en büyük riskin devasa lav akıntılarından ziyade kül yağışı, yerel patlamalar ve depremlerle birlikte gelişebilecek ikincil etkiler olduğunu belirtiyor.
Özellikle Nemrut ve Erciyes gibi volkanlar, tarihsel dönemde faaliyet göstermiş olmaları nedeniyle yakından izleniyor.
Öte yandan, Dünya'nın herhangi bir yerinde meydana gelebilecek büyük ölçekli bir LIP olayı, dolaylı yollardan Türkiye'yi de etkileyebilir. Küresel sıcaklık artışı, tarımda verim kaybı, hava kirliliği ve gıda tedarik zincirlerindeki aksamalar, Türkiye dahil birçok ülke için ciddi sonuçlar doğurabilir.
Bilim insanları, bu nedenle volkanik tehditleri yalnızca yerel bir sorun olarak değil, küresel bir risk olarak ele almak gerektiğini vurguluyor.
PEKİ TÜRKİYE'DEKİ VOLKANİK DAĞLAR HANGİLERİ?
Türkiye, tektonik hareketlerin aktif olduğu bir bölgede yer aldığı için volkanik oluşumlara da sıkça rastlanır. Günümüzde aktif yanardağ bulunmasa da, geçmişte lav püskürtmüş ve şu an aktif olmayan birçok volkanik dağ, ülkemizin jeolojik mirasını oluşturmaktadır.
Bu dağlar, hem doğal güzellikleriyle hem de bilimsel araştırmalara sundukları katkılarla dikkat çeker. İşte Türkiye'nin önde gelen şu an aktif olmayan volkanik dağları:
1. AĞRI DAĞI
Türkiye'nin en yüksek zirvesi olan 5.137 metrelik Ağrı Dağı, şu an aktif olmayan bir stratovolkandır. Efsanelere konu olan bu heybetli dağ, hem turistik hem de jeolojik açıdan büyük önem taşır. Buzullarla kaplı zirvesi, geçmişteki volkanik faaliyetlerin izlerini taşır.
2. ERCİYES DAĞI
Kayseri sınırlarında yer alan 3.917 metre yüksekliğindeki Erciyes Dağı, İç Anadolu'nun en yüksek zirvesidir. Son patlamasını yaklaşık 2 milyon yıl önce gerçekleştirdiği düşünülen bu yanardağ, günümüzde kış turizminin gözde merkezlerinden biridir.
3. HASAN DAĞI
Aksaray ve Niğde illeri arasında yer alan Hasan Dağı, 3.268 metre yüksekliğe sahiptir. Neolitik döneme ait Çatalhöyük kazılarında, bu dağın patlama sahnesini resmeden duvar çizimleri bulunmuştur. Bu, insanlık tarihindeki en eski volkan tasvirlerinden biri olarak kabul edilir.
