University of Wisconsin-Madison bünyesinde, psikiyatri ve beyin görüntüleme alanında çalışan Dan W. Grupe ve Jack B. Nitschke tarafından 2013 yılında yayımlanan bir çalışma, kaygı hakkında çok net bir gerçeği gösteriyor: İnsan, çoğu zaman tehlikenin kendisiyle değil, o tehlikenin gerçekleşme ihtimaliyle savaşır.
Yani ortada gerçek bir yangın yoktur; ama zihin, dumanı görmeden bile yangın varmış gibi davranır. Ve insan, olmayan bir felaketin içinde gerçekmiş gibi yaşamaya başlar.
İşte bu noktada kaygılı zihin, insanı fark ettirmeden yıpratan bir mekanizmayı devreye sokar. Ve bunu 5 adımda yapar.
1- TEHLİKEYİ ABARTMAK
Normal bir insan bir durumla karşılaştığında sadece o durumu değerlendirir. Ama kaygılı zihin değerlendirme yapmaz, büyütme yapar. Küçük bir ihtimali alır, onu büyütür, genişletir ve neredeyse kaçınılmaz bir son gibi gösterir. Basit bir konuşma, zihinde "rezil olacağım"a dönüşür. Küçük bir hata, "her şey mahvoldu"ya evrilir. Zihin burada gerçeği değil, senaryoyu yaşar.
2 - AŞIRI TETİKTE OLMA HALİ
Kaygılı zihin sürekli sorular sorar ama bu sorular cevap bulmak için değil, korkuyu beslemek içindir:
"Ya kötü bir şey olursa?"
"Ya kontrol edemezsem?"
"Ya insanlar şunu derse?"
Bu soruların ortak özelliği şudur: Hepsi gelecekte yaşanmamış bir ihtimali bugüne taşır. Ve insan, şu anın huzurunu yaşayamaz hale gelir. Çünkü zihni, henüz gelmemiş bir fırtınanın ortasında yaşamaktadır.
3 - GÜVEN SİNYALLERİNİ GÖREMEMEK
Normalde insanın zihni öğrenir. Korkar, dener, görür ve rahatlar. "Demek ki düşündüğüm kadar tehlikeli değilmiş" der. Ama kaygılı zihin bu öğrenmeyi reddeder.
Çünkü hemen devreye girer:
"Bu seferlik olmadı..."
"Ama ya bir dahaki sefer olursa?"
Yani zihin, güveni kabul etmez. Sürekli şüphe üretir. Ve kişi, aslında güvende olduğu anlarda bile kendini güvensiz hissetmeye devam eder.
4 - KAÇINMA DAVRANIŞI
Kaygı arttıkça insan şunu yapar: Kaçar. Erteler. Girmemeyi seçer.
Kısa vadede bu bir rahatlama sağlar. Ama uzun vadede çok daha büyük bir bedel doğurur. Çünkü beyin şu bağlantıyı kurar:
"Kaçtım, rahatladım, demek ki gerçekten tehlikeliydi."
Ve her kaçış, korkuyu biraz daha büyütür. İnsan, hayatını daraltmaya başlar. Önce bir ortamdan kaçar, sonra birçok ortamdan ve en sonunda kendi potansiyelinden bile uzaklaşır.
5 - BELİRSİZLİĞE TAHAMMÜLSÜZLÜK
Kaygının kalbi burasıdır. Kaygılı zihin kesinlik ister. Yüzde 100 garanti ister. Yüzde 100 kontrol ister. Ama hayatın doğasında bu yoktur.
Hayat belirsizdir. Yarın ne olacağını bilemeyiz. Ama kaygılı zihin bunu kabul edemez ve sürekli aynı döngüyü üretir:
"Ya olursa?"
"Ya başıma gelirse?"
"Ya kontrol edemezsem?"
İşte insanı yoran şey olaylar değil, bu bitmeyen ihtimal senaryolarıdır.
ÇIKIŞ YOLU NEDİR?
Bilimsel olarak cevap nettir: Zihnin savaşmayı bıraktığı yerde iyileşme başlar.
Birinci adım: Belirsizliği kabul etmek
Hayat hiçbir zaman tamamen net olmayacak. Bu bir eksiklik değil, hayatın doğasıdır. Tasavvuf bunu asırlardır söyler: Direnme. Kabul et. Akışa teslim ol. Çünkü kontrol etmeye çalıştığın şey, zaten kontrol edilebilir değildir.
İkinci adım: Kaçınmayı bırakmak
Korktuğun şeyi ufak ufak deneyimle, kaçma. Zihnin öğrenmesi için başka yol yoktur. Çünkü zihin, deneyimle ikna olur.
Mevlana ne güzel söyler: "Başına gelenler seni kahretmek için değil, olgunlaştırmak içindir." Neyin hikâyesi de budur. Bir kamış, içi oyulmadan, ateşten geçmeden ney olmaz. Ancak oacılı süreçten sonra, kalplere dokunan bir sese dönüşür.
İnsan da böyledir. Kaçtıkça değil, yüzleştikçe dönüşür.
Üçüncü adım: Geçmeyeceğini sanmaktan vazgeçmek
Kaygılı zihin her şeyi kalıcı zanneder. "Bu hep böyle sürecek" der. Oysa hakikat çok daha sade: Her şey geçer.
Sufiler bunu şöyle ifade eder: " Her şeyi bu kadar dert etme ey gönül, zira ne bu dertler kalıcı ne de bu ömür. Bu da geçer yâhu."
Hiçbir acı sonsuz değildir. Hiçbir korku kalıcı değildir. Bazen dertler yağmur gibi yağar. Ama unutma: Gökkuşağı da o yağmurdan sonra çıkar.
Bugün bilim bize şunu söylüyor, tasavvuf ise bunu yüzyıllardır fısıldıyor: Her şeyi kontrol etmeye çalışmak zihni yorar, kalbi daraltır ve insanı kendi içinde hapseder.
Oysa teslimiyet insanı feraha kavuşturur.
Çünkü teslimiyet, vazgeçmek değildir. Gerçekliği kabul etmektir.
Ve bu kabul, insanı özgürleştirir.
Yazıyı Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın o derin sözüyle bitirelim:
"Görelim Mevlam neyler,
Neylerse güzel eyler..."
