Asansörler binlerce yıldır yük taşımak için kullanılıyordu ama halatı koptuğu an yere çakılan birer ölüm tuzağıydı. 1853 yılında bir adam, binlerce kişinin önünde kendi hayatını ortaya koyup o çılgın emri vererek modern dünyayı baştan yarattı. İşte dikey mimarinin önünü açan o kırılma noktası...
İnsan Hayatı Yalnızca Bir Halata Bağlıydı
İnsanlar için asansöre binmek, bir tabuta girmekle eşdeğerdi; çünkü halat koptuğu anda sizi aşağıda bekleyen tek şey ölümdü.
"Halatı Kes!"
1853 yılında New York'taki Dünya Fuarı'nda toplanan kalabalık, tarihin en gerilimli gösterilerinden birine tanıklık etmek üzereydi.
Otis, yerden metrelerce yüksekteki bir platformun üzerine çıktı.
Herkes merakla ne yapacağını izlerken, yanındaki yardımcısına o dondurucu emri verdi: "Halatı kes!"
Balta darbesiyle ana halat koptuğunda kalabalıktan çığlıklar yükseldi. Ancak beklenen trajedi gerçekleşmedi.
Güvenlik Freni Devreye Girdi
Platform sadece birkaç santim düştükten sonra sarsılarak durdu.
Otis'in icat ettiği "güvenlik freni" devreye girmişti. Kalabalığa dönen Otis, tarihe geçen o cümleyi kurdu: "Her şey yolunda beyler, tamamen güvenli!"
Gökdelen Devrimini Başlatan Balta Darbesi
İşte o fren, sadece bir adamın hayatını değil, bugünkü gökdelenlerin geleceğini de kurtardı.
Asansör yere çakılmak yerine olduğu yerde çakılı kalınca, mimarlık dünyasında bir devrim gerçekleşti: Gökdelenler!
Bu test başarılı olmasaydı:
• Binalar maksimum 5-6 katlı kalmaya devam edecekti.
• Şehirler dikine değil, uçsuz bucaksız yatayına yayılacaktı ve İstanbul gibi küçük yüzölçümlü megakentlere sığmak mümkün olmayacaktı.
• "Manzaralı ofis" veya "rezidans" gibi kavramlar hiç doğmayacaktı.
Asansörü Otis mi İcat Etti?
Popüler bilginin aksine Elisha Otis asansörü icat etmedi. Aslında tarihteki ilk asansör M.Ö. 3. Yüzyılda Arşimet tarafından geliştirilmiş ve Antik Roma saraylarında hizmet vermiştir. Yani asansörün mucidi Arşimet'tir.
Asansör fikri aslında sandığımızdan çok daha eski; öyle ki Roma İmparatorluğu döneminde Kolezyum'un derinliklerinde çalışan ve vahşi hayvanları ya da gladyatörleri bir anda arenanın ortasına çıkaran ilkel asansör sistemleri kullanılıyordu.
Ancak insan gücü ve halatlarla çalışan bu dikey düzenekler, her an kopma ihtimali taşıyan ve ölümle sonuçlanan devasa birer risk kaynağıydı. Yani insanlık, bin yılı aşkın bir süre boyunca bu mekanizmaların sunduğu dikey hıza hayran kalsa da, düşme korkusu yüzünden içine bir insan bindirmeyi büyük bir tabu olarak gördü; ta ki o cesur hamle gelene kadar.
Elisha Otis'i asansörün tarihiyle ilişkilendiren ise icat ettiği fren sistemidir. Arşimet'in kas gücüyle çalışan asansörlerini geliştirerek fren sistemini tasarlayan, böylece insanların güvenliğini sağlayan isim Otis'tir.
Bu güvenlik devrimi olmasaydı, bugün ne New York'un gökdelenleri olurdu ne de plazaların en üst katlarında yaşama fikri...
Asansör Tarihinin Dönüm Noktaları
| Dönem | Gelişme | Önemli Detay |
| Antik Çağ | İlk İlkel Platformlar | Arşimet tarafından kas gücüyle çalıştırıldı. |
| 1743 | XV. Louis'nin "Uçan Sandalyesi" | Sarayda gizli buluşmalar için özel yapıldı. |
| 1853 | Otis Güvenlik Freni | İnsan taşımacılığını güvenli hale getiren devrim. |
| 1880 | İlk Elektrikli Asansör | Werner von Siemens tarafından Almanya'da yapıldı. |
Dipnot: Ülkemizde ilk asansör, 1892 yılında İstanbul'da Pera Palas Oteli'ne yapılmıştır.
Pera Palas Otelinin yapımı 1881'de başlamış, otel 1892 Ekim'inde açılmıştır. Asansör bu tarihten beri faaliyete devam etmektedir.
