Bir zamanlar çocukların dünyası sokak, oyun ve yüz yüze iletişim üzerine kuruluydu. Bugün akıllı telefon, sosyal medya, kısa videolar ve hiç bitmeyen bildirimler çocukluğun ayrılmaz parçaları oldu.
Enstitü Sosyal'de Adnan Veysel Ertemel tarafından kaleme alınan "Görünmez Sular, Eriyen Zihinler: Ergenlikte Akıllı Telefonun Sessiz Tahribatı" başlıklı analiz, farklı ülkelerdeki araştırmalardan hareketle dijital dünyanın çocukların zihinsel gelişimi üzerindeki etkilerini gündeme taşıdı.
Analize göre mesele yalnızca ekran başında geçirilen süre değil, sürekli dijital uyaranların dikkat, sabır ve derin düşünme becerileri üzerinde oluşturabileceği baskı.
TELEFONA BAKMASA DA ETKİLENİYOR
Analizde yer verilen en dikkat çekici araştırmalardan biri Texas Üniversitesi'nden Adrian Ward ve ekibinin yaklaşık 800 kişiyle gerçekleştirdiği deney.
Katılımcılar bilişsel testleri çözerken telefonlarını farklı yerlerde tuttu. Telefonunu başka odada bırakanların kullanılabilir bilişsel kapasite testlerindeki performansı, telefonu masasında bulunanlardan daha yüksek çıktı. Telefonun sessiz ya da kapalı olması da bu sonucu ortadan kaldırmadı.
Araştırmacılar bunu "brain drain", yani zihinsel kaynakların tüketilmesi olarak tanımladı. Buna göre kişi telefona hiç bakmasa dahi cihazı görmezden gelmek için zihinsel kaynak harcayabiliyor.
IQ PUANLARINDA GERİLEME
Analiz, bazı ülkelerde uzun yıllar yükselen IQ puanlarında görülen tersine dönüşe de dikkat çekiyor. Norveç verileriyle yapılan 2018 tarihli araştırmada 1975 sonrasında doğan erkeklerde IQ puanlarının gerilediği, kardeş karşılaştırmalarının ise çevresel faktörlerin önemine işaret ettiği belirlendi.
ABD'de 2006-2018 verilerini inceleyen başka bir araştırmada da bazı bilişsel alanlarda düşüş saptandı.
DÖRT TEMEL RİSK
Sosyal psikolog Jonathan Haidt, 2010-2015 döneminde çocukların sosyal yaşamının yüz yüze oyunlardan telefon ve sosyal medya merkezli bir dünyaya kaymasını "çocukluğun büyük kablolanması" olarak tanımlıyor.
Sorunun 4 temel ayağı ise sosyal yoksunluk, uyku bozulması, dikkat parçalanması ve bağımlılık. Kısa videolar ve sürekli bildirimlerle büyüyen çocukların uzun bir metne odaklanması, sabır isteyen bir problemi çözmesi ve kesintisiz düşünmesi giderek kritik bir eğitim meselesine dönüşüyor.
İSVEÇ EKRANDAN KİTABA DÖNDÜ
Dijital eğitimde öncü İsveç de politikalarını yeniden gözden geçirdi. Okuma performansındaki gerilemenin ardından hükümet 2023'te okullara basılı kitap sağlamak için milyonlarca euroluk kaynak ayırdı; kitap ve el yazısına yeniden ağırlık verildi.
UNESCO ise teknolojinin yalnızca "yeni" olduğu için eğitime dahil edilmemesi, faydasının bilimsel kanıtlarla değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.
