2012 sonrası akıllı telefon ve algoritma çağının çocuklar üzerindeki etkileri alarm veriyor. Ekranlar "dijital bakıcıya" dönüşüyor, algoritmalar da çocukların davranışlarını şekillendiriyor. Sabah.com.tr sitesinin hazırladığı haber, uzmanların görüşlerine başvurulurken dijital bağımlılığın yeni bir halk sağlığı krizi doğurduğu ortaya koyuyor.
Psikoterapist ve Aile Danışmanı Haydar Alper Eser, dijital maruziyetin çocuk beyninde yarattığı biyolojik ve psikolojik tahribatı tüm çıplaklığıyla gözler önüne serdi.
Eser, aşırı ekran süresinin sosyal becerilerin yanı sıra beyin kimyasını, uyku düzenini ve dopamin döngüsünü geri dönülemez biçimde değiştirdiğine dikkat çekiyor. Eskiden sokaklarda, doğayla ve can sıkıntısıyla baş ederek gelişen çocuk beyni, bugün yerini tamamen yapay bir simülasyona bıraktı. Hayatın kötü gittiği anlara karşı çözüm geliştirmekte zorlanan bu çocuklar, sokakta doğal öğrenme ortamından koparılmış durumdalar. Yüz yüze iletişimin azalması, sürekli sosyal kıyas ve fiziksel yalnızlık, kaygıdan odaklanma sorunlarına kadar geniş yelpazede psikolojik sorunları tetikliyor.
İLAÇ KULLANIM YAŞI 5'E DÜŞTÜ!
Kliniklerde gözlemlenen en çarpıcı gerçek, psikiyatrik ilaç kullanım yaşının 5'e kadar düşmesi. Psikoterapist Eser, "Tanıdığım çoğu çocuğun beslenme ilişkisi ekranlardan ibaret. 'Ekran olmayınca yemek yemiyor' cümlesini sürekli duyuyorum. Hal böyleyken psikolojik bir doyumdan söz etmemiz mümkün olmuyor" diyor. Ekran maruziyetinin en sinsi zararlarından biri uyku düzeni üzerindeki yıkıcı etkisi. Verilere göre günde 2 saat ekrana bakan çocuk 1 saat az uyuyor ve bu 6 yılda 1 yıllık gelişimsel gerilemeye yol açıyor. Eser, günde 1 saatlik kronik uyku kaybının 5-6 yaşlarındaki beyin için basit bir dinlenme eksikliği değil, tam bir nörolojik kriz olduğunu belirtiyor.
Kaybedilen 1 saat, hafızayı zayıflatıp beyin temizliğini kesintiye uğratarak "beyin sisi" vakalarını artırıyor. Dahası, uykusuzluk çocuğu "savaş veya kaç" moduna sokarak stres hormonu kortizolü zirvede tutuyor. Biyolojik olarak sakinleşmesi imkânsızlaşan çocukta büyüme hormonu engelleniyor, duygusal küntlük ve öfke patlamaları başlıyor.
SESSİZ DURAN ÇOCUKLARA DİKKAT
Ebeveynlerin cihazları verirken düştüğü en büyük yanılgı, bunların eğitici ve sakinleştirici olduğuna inanmaları. "Zaten sessizce izliyor" veya "Teknolojiden geri kalmasın" gibi argümanların altı tamamen boş. Eser çok kritik bir gerçeğin altını çiziyor: "Çocuğun ekran karşısında hipnotize olmuş gibi sessizce kalması usluluk belirtisi değildir; beynin aşırı uyaran bombardımanı karşısında donakalma, felç olma tepkisidir."
ÇÖZÜM: CAN SIKINTISINA ALAN AÇIN
Ebeveynlerin en çok korktuğu "can sıkıntısına" alan açmak. Canı sıkılan çocuğun eline ekran tutuşturmak, hayal gücünü köreltmektir. Eser, "Çocukları suçlamayı bırakıp, dijital dünyanın onlardan çaldığı yaşam deneyimlerini planlı şekilde iade etmeliyiz. Helikopter ebeveynlikten vazgeçilmeli. Sosyal medya yerine sosyal iletişimin gücü vurgulanmalı. Çocuk toplu taşımada 'İnecek var' diyebilme özgüvenini kazanmalı, siparişini garsonla konuşarak verebilmeli. Prens ve prensesler yetiştirmek yerine, çocuklara dünyada kurbağalarla mücadele etmeleri gerektiği öğretilmelidir. Doğaya, sokağa, emeğe ve tüm stratejik can sıkıntılarına alan açmalıyız ki, çocuklar kendi çıkmaz sokaklarından bir çıkış yolu bulabilsinler" dedi.
DİJİTAL DÜNYA, PSİKOLOJİK KIRILGANLIĞI ARTIRIYOR
Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Görsel İletişim Tasarımı Anabilim Dalı Başkanı ve Adli Bilişim Uzmanı Prof. Dr. Ali Murat Kırık, akıllı telefon devrimi ve algoritma tabanlı sosyal medya platformlarının yükselişiyle ilgili çarpıcı değerlendirmelerde bulundu
Prof. Dr. Ali Murat Kırık, "2012 yılı dijital dünya açısından önemli bir kırılma noktasıdır. Akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla birlikte çocuklar interneti belirli saatlerde kullanan bireyler olmaktan çıkarak günün her anında çevrim içi kalan kullanıcılara dönüştü. Algoritmalar sayesinde içerikleri artık çocuklar seçmiyor; algoritmalar çocukların karşısına çıkarıyor. Bu dönüşüm ekran sürelerini ciddi ölçüde artırdı. Günümüzde araştırmalar, ergenlerin önemli bir bölümünün günde 5 ila 8 saatin üzerinde ekran başında vakit geçirdiğini ortaya koyuyor" dedi.
Prof. Dr. Kırık, "Dünya Sağlık Örgütü de aşırı ekran kullanımının fiziksel hareketsizlik, uyku bozuklukları ve ruh sağlığı sorunlarıyla bağlantılı olduğunu vurguluyor. 2012 sonrasında depresyon, kaygı bozuklukları, yalnızlık hissi, siber zorbalık, beden algısı problemleri ve kendine zarar verme davranışlarında dikkat çekici artışlar yaşandı. Dijital dünya, yüz yüze iletişimi azaltırken yalnızlaşmayı ve psikolojik kırılganlığı artıran önemli bir faktör hâline geldi" ifadelerini kullandı.
ALGORİTMALAR YALNIZCA İÇERİK SUNMUYOR!
Kırık, "Sonuç olarak dikkat süresi kısalıyor, sabır azalıyor, ders çalışma motivasyonu düşüyor, uyku düzeni bozuluyor ve çocuk sürekli yeni uyarıcı arayan bir yapıya yöneliyor. Algoritmalar yalnızca içerik sunmuyor; çocukların davranışlarını, tercihlerini ve duygu durumlarını da şekillendiriyor" vurgusunu yaptı. Teknoloji şirketlerinin iş modelleri kullanıcıların platformda geçirdiği süre ve reklam gelirine dayanıyor. Bu durum, çocuklara sunulan içeriklerin şekillenmesinde de ciddi bir rol oynuyor.
AİLELER DAHA BİLİNÇLİ OLMALI
Ailelere de çağrıda bulunan Ali Murat Kırık, "Aileler ise çocuklarla ekran kullanımını birlikte planlamalı, dijital riskleri açıkça konuşmalı ve teknoloji kullanımında örnek davranış sergilemelidir. Günümüzde çocukları tehdit eden en büyük unsurlardan biri, ekranın arkasında çalışan ve onların davranışlarını yönlendiren görünmez algoritmalardır. Bu nedenle bilinçli kullanım kültürü, güçlü denetim mekanizmaları ve ortak sorumluluk anlayışı çocukların dijital geleceği açısından büyük önem" sözlerini kullandı.
ŞÖHRET VE POPÜLERLİK ARZUSUYLA MAHREMİYET SINIRLARI ESNETİLİYOR
İstanbul Medeniyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Din Eğitimi Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Muhammed Esat Altıntaş, dijital çağın çocukların ahlaki, manevi ve karakter gelişimi üzerindeki etkilerine dikkat çekerken gitgide azalan mahremiyetimize vurgu yaptı
Prof. Dr. Muhammed Esat Altıntaş, "Dijital çağ, çocukların bilgiye erişimini kolaylaştırsa da internet ve medya üzerinden edinilen dağınık ve denetimsiz bilgiler, çocukları yanlış yönlendirmelere açık hâle getirerek manevi ve ahlaki gelişimlerini olumsuz etkileyebilmektedir. Özellikle ergenlik dönemi gibi kimlik inşasının hız kazandığı bir süreçte; çocukların beğenilme, aidiyet hissetme ve arkadaş edinme gibi varoluşsal ve sosyal ihtiyaçları büyük ölçüde dijital ortamlara kaymış durumdadır" ifadelerini kullandı.
Altıntaş, "Sosyal medya platformlarında giderek yaygınlaşan "Görünüyorum, o halde varım" anlayışı, birey odaklı ve haz temelli bir yaşam tarzını öne çıkarmaktadır. Bu durum, çocukların gerçek hayattaki kimliklerinden uzaklaşıp daha fazla beğeni (dopamin) alabilecekleri sahte sanal kimlikler oluşturmalarına yol açabilmektedir. Şöhret ve popülerlik arzusuyla mahremiyet sınırlarının hızla esnetilmesi gençlerde gerçek kimlik ile sanal kimlik arasındaki farkın açılmasına, dolayısıyla özgüven kaybına, kimlik karmaşasına ve ciddi benlik çatışmalarına neden olabilir. Ayrıca sosyal medyadaki kusursuzluk baskısı ve aşırı cinselleştirilmiş toksik kültür, özellikle gençlerin kendi beden algılarını zedeleyerek kendilerini yetersiz ve değersiz hissetmelerine zemin hazırlayabilmektedir" dedi.
YASAKLARLA ENGELLEMEK ÇÖZÜM DEĞİL
Prof. Dr. Altıntaş dijital dünyada sağlıklı bir denge kurulabilmesi için dini ve ahlaki değerlere ayrıca dikkat çekerek, "Dinî ve ahlaki değerler, çocuklara dijital dünyadaki sınırlarını belirlemelerinde en temel 'değer pusulası' işlevini sunar. Ailede küçük yaşlardan itibaren kazandırılacak mahremiyet eğitimi, çocuğu sadece yasaklarla engellemek veya ona utanç aşılamak değil; aksine insan olmaktan ileri gelen değerlilik duygusuyla kendi hislerini ve sınırlarını yönetebilecek güce ulaştırmaktır" ifadelerini kullandı.
Akıllı telefonlar ve görünmez algoritmalar; çocukların yalnızca ekran süresini değil, beyin gelişimini, ruh sağlığını ve davranışlarını da şekillendiriyor. Uzmanlara göre dijital bağımlılık yeni bir halk sağlığı krizine dönüşürken, çözüm ekranı yasaklamakta değil; çocukları yeniden sokağa, doğaya ve gerçek hayata döndürmekte yatıyor
