Son yıllarda çocuk yaştaki faillerin karıştığı cinayet, silahlı saldırı, iş yeri kurşunlama, yağma ve organize suç olaylarında yaşanan artış, çocuk suçlulara uygulanacak yaptırımları yeniden gündemin üst sıralarına taşıdı. Kamuoyunda geniş yankı uyandıran olayların ardından ağır suç işleyen çocuklara yönelik yaptırımları yeniden düzenlemeyi amaçlayan yasa teklifi Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin gündemine geldi. Teklifin ardından gözler dünyanın farklı ülkelerindeki uygulamalara çevrildi. ABD, İngiltere, Rusya, Hollanda, Portekiz ve İsviçre başta olmak üzere birçok ülkede çocuk failler için ayrı adalet sistemi bulunsa da, cinayet ve benzeri ağır suçlarda daha farklı yargılama ve infaz usulleri uygulanabiliyor. Konu, dünyanın birçok ülkesinde uzun yıllardır tartışılan başlıklar arasında yer alıyor. Özellikle cinayet, silahlı saldırı, organize suç faaliyetleri ve çete bağlantılı eylemler, birçok ülkede çocuk adalet sistemlerinin yeniden gözden geçirilmesine neden oldu. Bazı ülkeler çocuk mahkemesi sistemini korurken ağır suçlarda istisnai uygulamalara izin veriyor. Bazı ülkeler ise belirli yaşın üzerindeki çocukların yetişkin mahkemelerinde yargılanmasına imkan tanıyor. Yaş sınırları ve infaz rejimleri ülkeden ülkeye değişse de, ağır suçlarda daha farklı mekanizmaların işletildiği görülüyor. İşte ülkelerin ağır suç işleyen çocuklara yönelik ceza modelleri...
CEZAİ SORUMLULUK 10 YAŞINDA BAŞLIYOR
İngiltere, Avrupa'da cezai sorumluluk yaşının en düşük olduğu ülkelerden biri olarak öne çıkıyor. İngiltere ve Galler'de çocuklar 10 yaşından itibaren ceza hukuku kapsamında sorumlu tutulabiliyor. Bu yaştan itibaren işlenen suçlarda çocuklar hakkında adli süreç başlatılabiliyor. Cinayet gibi en ağır suçlarda ise süreç farklı işliyor. Ağır suçlarla suçlanan çocuklar, davanın niteliğine göre ağır ceza mahkemelerinde yargılanabiliyor. 18 yaş altı cinayetlerder müebbet cezası veriliyor. Suçlunun rehabilitasyon durumuna göre cezaevi döngüsü ömür boyu sürebiliyor. Tahliye işlemi suçlunun ıslah olup olmamasına göre değişiyor. Toplum huzuru önceleniyor.
2 BİN 225 ÇOCUK ÖMÜR BOYU HAPSE ÇARPTIRILDI
ABD'de çocuk adalet sistemi eyaletlere göre farklılık gösteriyor. Bu nedenle cezai sorumluluk yaşı ve yargılama usulleri tek tip değil. Buna rağmen birçok eyalette cinayet, silahlı saldırı, tekrarlayan ağır şiddet suçları ve bazı organize suçlarda çocuk failin yetişkin mahkemesine sevk edilmesine imkan tanıyan hükümler bulunuyor. ABD'de birçok eyalette çocukların cezai sorumluluk kapsamına alınabildiği yaş sınırı 10 ila 12 arasında değişiyor. Bazı eyaletlerde ise farklı düzenlemeler bulunuyor. Özellikle okul saldırıları ve silahlı şiddet olaylarının ardından ağır suç işleyen çocuklara ilişkin mevcut uygulamalar zaman zaman yeniden tartışma konusu oluyor. Uluslarası Af Örgütü (UAÖ) ve İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) önceki yıllarda yaptığı açıklamada Amerika Birleşik Devletleri (ABD) hapishanelerinde 18 yaş öncesinde işledikleri suçlardan ötürü 2 bin 225 çocuğun, aftan yararlanmaksızın ömür boyu hapis cezasına çarptırılmış durumda olduğunu ifade etmişti.
TERÖR VE SABOTAJIN CEZASI MÜEBBET
Rusya, ağır suç işleyen çocuklara yönelik en sert ceza uygulamalarına sahip ülkeler arasında gösteriliyor. Ülkede birçok ağır suç bakımından cezai sorumluluk 14 yaşında başlıyor. Cinayet, terör suçları, ağır yaralama ve benzeri suçlarda çocuklar ceza yargılamasına tabi tutulabiliyor. Mahkemeler, suçun niteliğine göre uzun süreli hapis cezalarına hükmedebiliyor. Hüküm giyen çocuklar, yetişkinlerden ayrı olmakla birlikte yüksek güvenlikli kapalı infaz kurumlarında tutuluyor. Sabotaj ve terör eylemlerinde kanunlar daha da ağırlaştırılmış vaziyette. 14 yaş ve üzerindeki çocuklara, işledikleri çok tehlikeli terör veya sabotaj suçları nedeniyle ömür boyu hapis cezası verilebilmektedir.
30 YIL HAPİS VERİLİYOR
Hollanda'da cezai sorumluluk yaşı 12 olarak uygulanıyor. Bu yaşın altındaki çocuklar hakkında ceza yargılaması yürütülmüyor. Ancak 12 yaşını dolduran çocuklar işledikleri suçun niteliğine göre çocuk ceza mahkemelerinde yargılanabiliyor. Eğer çocuk bir cinayeti tasarlayarak işlemişse 30 yıl hapis cezası verilebiliyor. Psikolojik durumuna göre cezası ucu açık bir şekilde uzatılabiliyor.
AĞIR SUÇLARA 25 YIL
Portekiz, Avrupa'da çocuklar bakımından en yüksek cezai sorumluluk yaşını uygulayan ülkeler arasında yer alıyor. Ülkede ceza sorumluluğu 16 yaşında başlıyor. Bu yaşın altındaki çocuklar hakkında ceza mahkemelerinde yetişkinlere uygulanan anlamda bir ceza yargılaması yürütülmüyor. 16 yaşını dolduran çocuklar ise işledikleri suçun niteliğine göre ceza yargılamasına tabi tutulabiliyor. Cinayet ve diğer ağır suçlarda mahkemeler, olayın özellikleri ile failin durumunu birlikte değerlendirerek karar veriyor. Cezai sorumluluk yaşını dolduran kişiler bakımından ağır suçlarda 25 yıl ceza verilebiliyor.
CEZALAR ARTIRILDI
İsviçre'de genel cezai sorumluluk yaşı 15 olarak uygulanıyor. Bu yaşın altındaki çocuklar hakkında ceza soruşturması yerine sosyal hizmet odaklı uygulamalar ön plana çıkıyor. Ancak 15 yaşını dolduran çocuklar, işledikleri suçlardan dolayı mahkemelerde yargılanabiliyor. Son yıllarda ülkede özellikle genç çeteler arasında yaşanan silahlı saldırılar ve organize suç olaylarının artması, çocuk suçluluğuna ilişkin tartışmaları yeniden gündeme taşıdı. İsviçre hükümeti de bu gelişmeler üzerine bazı ağır suçlar bakımından cezai sorumluluk yaşının 13'e düşürülmesini öngören düzenlemelere gitti. İsviçre Federal Konseyi'nin kararıyla 1 Temmuz 2025 tarihinde yürürlüğe giren yeni yasa değişikliği, doğrudan hapis süresini artırmasa da sistemde radikal bir değişiklik yaptı. 16-18 yaşları arasında cinayet işleyen ve 25 yaşına gelmesine rağmen hâlâ topluma karşı aşırı tehlikeli ve tedavi edilemez olduğu belirlenen kişiler, çocuk hukukundan çıkarılarak yetişkin ceza hukukundaki 'müebbet gözetim' sistemine devredilebilecek. Bu da tehlikeli çocuk katillerinin ömür boyu hapiste kalabileceği anlamına geliyor.
SUNULAN TEKLİF NE GETİRİYOR?
AK Parti'nin suça sürüklenen çocuklara yönelik hazırladığı kanun teklifi TBMM'ye sunuldu. Teklife göre, 15-18 yaş grubunda kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaştırılmış yaralama suçlarını işleyen çocuklar hakkında hâkimin takdirine bağlı olarak ceza indirimi uygulanmayabilecek ve müebbet hapis cezası verilebilecek. Düzenleme ayrıca çocukların suç örgütleri tarafından kullanılmasının önlenmesi, infaz sisteminin yeniden düzenlenmesi ve ailelerin sorumluluğunun artırılmasını hedefliyor.
