Günümüz endüstriyel tarımının getirdiği genetik müdahalelere ve hibrit tohumlara adeta meydan okuyan Iza buğdayı, Anadolu topraklarının en değerli mirası olarak korunmaya devam ediyor. Bolu'da yürütülen "Tohum Ambarı" projesi kapsamında yerel üreticilere sağlanan ücretsiz tohum desteği sayesinde, Iza buğdayının ekim alanı bu yıl 140 dönümden 250 dönüme kadar çıkarıldı. Doğal yöntemlerle, sıfır kimyasal ilaç kullanılarak yetiştirilen bu kadim tahıl, hem sağlıklı beslenmenin yeni gözdesi olmaya aday hem de Türk ve dünya gastronomisine yeni bir soluk getirmeye hazırlanıyor.
İnsanlık tarihinin ilk kültüre alınan buğday türü olarak bilinen ve yapılan arkeolojik araştırmalarla 12 bin yıllık geçmişi tescillenen Iza buğdayı, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi (BAİBÜ) Mengen Meslek Yüksekokulu Aşçılık Programı öğretim görevlisi Berker Çiftçi ve ekibi tarafından hassasiyetle korunuyor.
Yapısı bozulmadan günümüze kadar ulaşmayı başaran bu genetik miras, modern buğdayların aksine saf ve doğal kalabilmiş ender tahıllar arasında gösteriliyor. Binlerce yıllık doğa şartlarına uyum sağlayan yapısı sayesinde hastalıklara ve zararlılara karşı doğal bir direnç gösteren Iza buğdayı, hiçbir tarım ilacı veya yapay müdahale gerektirmeden Doğu Karadeniz ve Batı Karadeniz'in zorlu ikliminde yetişebiliyor.
Iza buğdayını günümüz tüketim alışkanlıklarında öne çıkaran en önemli faktörlerin başında eşsiz besinsel özellikleri geliyor. Modern buğdayların yüksek glütenli ve genetiği değiştirilmiş yapısının aksine, Iza buğdayı sadece 14 kromozomlu ilk çağ yapısını koruyor.
Düşük glisemik indekse sahip olması nedeniyle kan şekerini aniden yükseltmeyen ve düşük glüten oranıyla sindirimi son derece kolay olan bu kadim tahıl, sağlıklı ve doğal beslenmeyi benimseyen bireyler için eşsiz bir alternatif sunuyor. Üretim sürecinde çiftçilerden tek bir şart koşuluyor: Kimyasal gübre ve tarım ilacı kesinlikle kullanılmıyor, tamamen organik ve geleneksel tarım metotları esas alınıyor.
Anadolu'da yüzyıllardır ağırlıklı olarak bulgur yapımında ve hayvan yemi olarak değerlendirilen Iza buğdayının, yürütülen akademik çalışmalar sayesinde çok daha geniş bir kullanım alanına sahip olduğu ortaya çıkarıldı. Mengen'in tarihi aşçılık kültürüyle birleşen projede, Iza unu kullanılarak yenilikçi gastronomi ürünleri geliştirildi.
Ekmek, simit, açma, poğaça, bisküvi, erişte ve makarna gibi geleneksel unlu mamullerin yanı sıra; Japon, İtalyan ve Meksika mutfağına ait simge lezzetler de Iza buğdayından elde edilen unla yeniden yorumlandı. Yapılan denemelerde son derece başarılı sonuçlar elde edilirken, Iza buğdayının uluslararası gastronomi dünyasında da aranan bir ham madde olacağı öngörülüyor.
Yaklaşık 4 yıldır titizlikle sürdürülen "Tohum Ambarı" projesi meyvelerini vermeye başladı. Geçtiğimiz yıllarda 140 dönüm alanda gerçekleştirilen ekim çalışmaları, bu yıl sağlanan bedelsiz tohum destekleriyle 250 dönüme ulaştı. Tarlalarda başlayan hummalı hasat mesaisiyle birlikte bu sezon 55 tonluk yüksek rekolte hedefleniyor.
Iza buğdayına olan ilginin ve farkındalığın artmasıyla birlikte hedef büyütüldü. Önümüzdeki yıl ekim alanının 500 dönüme çıkarılması ve daha fazla yerel üreticinin sisteme dahil edilmesi planlanıyor. Çoğaltılan tohumlar, üreticilerden geri alınarak tohum ambarına kazandırılıyor ve döngüsel bir yerel kalkınma modeli oluşturuluyor.
Projenin kapsamı sadece Iza buğdayı ile sınırlı kalmıyor. "Tohum Ambarı" bünyesinde Anadolu coğrafyasına ait 700'ün üzerinde yerel tohum koruma altında tutuluyor. İklim ve coğrafi koşullarına uygun bölgelerde yeniden üretilen bu tohumlar, her yıl düzenli olarak çiftçilere dağıtılarak biyoçeşitliliğin ve gıda güvenliğinin korunması amaçlanıyor.
Ayrıca proje kapsamında çocuklara yönelik ekolojik okuryazarlık eğitimleri verilerek toprağın, tohumun ve yerel üretimin hayati önemi küçük yaşta aşılanıyor. Tohumun sadece bir tarım ürünü değil, geçmişten geleceğe aktarılan paha biçilemez bir kültürel miras olduğu vurgulanarak, Anadolu'nun kadim hafızası yarınlara taşınıyor.
