KAYIP GÖZLÜK VAKASI: ŞÜPHELİ BAŞIMIZIN ÜSTÜNDE
Gözlüğünüzü arıyorsunuz. Salona baktınız, mutfağa baktınız, hatta buzdolabının önünde kısa bir sorgulama yaptınız: "Buraya koymuş olabilir miyim?"
Sonunda gözlük başınızdan çıkıyor.
Arama çalışmalarına katılan gözlüğün, olay boyunca sizinle birlikte olması da ayrı bir incelik.
Hemen aile toplantısı yapmaya gerek yok. Beynimiz her an kusursuz kayıt tutan bir güvenlik kamerası değil. Dikkatimiz başka yerdeyken yaptığımız hareketleri yeterince kaydetmeyebiliriz. Anahtarı bırakırken telefonda tartışıyor, akşam yemeğini düşünüyor ve kapıdaki kargocuyla konuşuyorsak, sonradan anahtarın yerini hatırlayamamak şaşırtıcı değildir.
Bazen mesele, kaydı bulamamak değil; kaydı baştan doğru düzgün yapmamaktır.
Üç soru: Yeni mi, artıyor mu, hayatı etkiliyor mu?
Ancak her unutkanlığı "Ben zaten hep dalgındım" diye uğurlamak da doğru olmaz. Özellikle ileri yaşlarda önemli olan üç sorudur: Bu durum eskisine göre yeni mi? Giderek artıyor mu? Günlük hayatı etkiliyor mu?
Bir ismin geç gelmesiyle bir konuşmanın kaybolması aynı şey değil
Yaş aldıkça yeni bilgileri öğrenmek ve bazı bilgileri zihinden çağırmak daha fazla zaman alabilir. Bir oyuncunun adını sabah hatırlayamaz, akşam bulaşık yıkarken birden bulabilirsiniz. Beyin, cevabı biraz gecikmeli teslim etmiştir.
Sohbet bitmiş, misafirler gitmiştir ama cevap kendinden emin biçimde gelir: "Ben geldim!"
Ara sıra randevu unutmak, sonra hatırlamak veya takvime bakma ihtiyacı duymak da tek başına hastalık göstergesi değildir.
Ama aynı kişi on dakika içinde tekrar tekrar "Yarın kaçta çıkıyoruz?" diye soruyor, verdiğiniz cevabı ve bu konuşmanın yapıldığını hatırlamıyorsa değerlendirme gerekir.
Burada belirleyici olan tek bir olay değil, tekrarlayan örüntüdür. Bir yoğun günün dalgınlığıyla haftalardır artan değişimi aynı kefeye koymamak gerekir.
Telefon güncellendi diye zorlanmak başka, bildiği işlemi yapamamak başka
Telefonun yeni güncellemesinden sonra ayarları bulamamak bir hafıza testi değildir. Bazen menüyü tasarlayan kişi de nerede ne olduğunu arıyor olabilir.
Tam bir düğmenin yerini öğrenirsiniz, bir sonraki güncellemede kendisi başka bir semte taşınır.
Hayatı boyunca mobil bankacılık kullanmamış birinin uygulamada zorlanması da bilişsel bozulma anlamına gelmez.
Ancak yıllardır aynı uygulamadan faturalarını ödeyen kişinin artık işlemleri karıştırması, aynı faturayı tekrar tekrar ödemeye çalışması veya parayı kime gönderdiğini takip edememesi dikkat çekicidir.
Benzer biçimde, eskiden ilaçlarını düzenli alan birinin dozları sık sık atlaması ya da "Aldım mı?" diyerek yeniden alması yalnızca unutkanlık değil, güvenlik meselesidir.
Kişiyi başkalarıyla değil, kendi önceki becerileriyle karşılaştırmak gerekir.
Navigasyon istemek başka, kendi mahallesinde kaybolmak başka
Hiç gitmediğiniz bir semtte haritaya bakmak normaldir. Büyük bir otoparkta arabayı aramak da insanlık tarihinin ortak faaliyetlerinden biridir.
Otoparka girerken "Burayı kesin hatırlarım" dediğimiz sütun, dönüşte diğer bütün sütunlarla akraba çıkar.
Fakat yıllardır gidilen marketten eve dönüş yolunu karıştırmak, tanıdık bir sokakta nerede olduğunu anlayamamak veya sık kullanılan bir güzergâhta tekrar tekrar kaybolmak "yaş ilerledi" diye geçiştirilmemelidir.
Zaman konusunda da benzer bir ayrım vardır. Tatilde günlerden salı mı çarşamba mı olduğunu karıştırıp sonra düzeltmek başka; içinde bulunduğu ayı, mevsimi veya olayların sırasını sürekli karıştırmak başkadır.
Kelime dilinizin ucunda mı, sohbetin yolu mu kayboluyor?
Hepimiz zaman zaman "Şu… hani… bunun adı neydi?" deriz. Bir kelimenin geç gelmesi tek başına alarm değildir.
Bazen o "şey" o kadar çok iş görür ki evin bütün eşyalarının ortak adı olur.
Ancak kelime bulma güçlüğü giderek artıyor, kişi tanıdığı eşyaları anlatmakta zorlanıyor, sohbeti takip edemiyor veya konuşmanın ortasında ne anlattığını sık sık kaybediyorsa değerlendirilmelidir.
Burada işitme de önemlidir. Soruyu iyi duymayan biri yanlış cevap verdiğinde çevresi "Unutuyor" diyebilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca hafızaya değil, kişinin duyma, anlama ve iletişim kurma koşullarına da bakmalıdır.
Anahtarı bulamamak mı, anahtarın hikâyesini kaybetmek mi?
Anahtarı çantanın başka gözüne koymak sıradan bir dalgınlık olabilir. Genellikle "Eve geldim, montumu çıkardım…" diyerek yaptıklarımızı takip eder, bulmaya çalışırız.
Hele "Kaybolmasın diye çok iyi bir yere koydum" cümlesi varsa, arama biraz uzayabilir. O iyi yerin adresini de bir yere yazmak gerekirdi.
Eşyaları tekrar tekrar alışılmadık yerlere bırakmak, geriye dönüp adımları izleyememek ve bunun yeni başlayan bir durum olması daha dikkat çekicidir. Buna "Birileri eşyalarımı alıyor" şeklinde yeni ve belirgin kuşkular da eşlik edebilir.
Tek bir tuhaf yerleştirme tanı koydurmaz. Önemli olan sıklık, değişim ve diğer belirtilerle birlikte görülmesidir.
Unutkanlık bazen hafızadan önce davranışta görünür
HER BİLİŞSEL SORUN "HATIRLAMIYORUM" DİYE BAŞLAMAZ
Önceden parasını dikkatle yöneten birinin yeni başlayan, belirgin ölçüde riskli kararlar alması; alışverişleri takip edememesi; sevdiği etkinliklerden çekilmesi veya kişiliğinde belirgin değişiklikler olması da önemlidir.
Elbette bir dolandırıcılık mesajına inanmak tek başına demans belirtisi değildir. Dolandırıcılar her yaşı hedefler. Burada da soru şudur: Kişinin muhakemesinde önceye göre belirgin bir değişim var mı?
HER UNUTKANLIĞIN ADI ALZHEİMER DEĞİL
Uykusuzluk, depresyon, kaygı, bazı ilaçlar ve başka sağlık sorunları dikkat ve belleği etkileyebilir. Hekim, öykü ve muayeneye göre düzeltilebilir nedenleri araştırır.
Ayrıca günlük işlerini sürdüren bir kişide de değerlendirmeyi gerektiren bilişsel değişiklikler bulunabilir. "Yemeğini yapıyor, demek ki sorun yok" diyerek bütün belirtileri silmek doğru değildir.
Öte yandan tek bir unutkanlık örneğinden yola çıkarak kişiye hastalık etiketi yapıştırmak da doğru olmaz. Tanı, bir aile sohbetinde veya internetteki beş soruluk testle konmaz.
YAKINLARI NE YAPMALI?
"Bunu da mı unuttun?" demek yerine, somut örnekleri not edin: Ne oldu, ne zamandır oluyor, ne sıklıkla tekrarlanıyor?
"Son bir ayda ilaçlarını üç kez tekrar aldı" bilgisi, "Hafızası iyice gitti" cümlesinden çok daha yararlıdır.
Kişiyi sınava çekmeyin; destekleyin. Uygunsa birlikte aile hekimine başvurun. Gerektiğinde geriatri veya nöroloji değerlendirmesi planlanabilir.
ANİ KAFA KARIŞIKLIĞINDA BEKLEMEYİN
Son olarak önemli bir ayrım: Aylar içinde gelişen unutkanlıkla saatler veya günler içinde başlayan kafa karışıklığı aynı değildir. Aniden çevresini tanıyamama, dikkatini toparlayamama veya belirgin bilinç değişikliği acil değerlendirme gerektirir.
Gözlüğü başında unutmak gülümsetebilir. Ama giderek artan değişiklikler kişinin güvenliğini ve bağımsızlığını etkiliyorsa, meseleyi yalnızca bir şakayla kapatmamak gerekir.
