Türkiye'de tütünle mücadelede yeni bir dönem için hazırlık yapılıyor. Sağlık Bakanlığı'nın yaklaşık bir yıldır üzerinde çalıştığı ve ekim ayında TBMM'ye sunulması öngörülen yeni düzenlemeyle, sigara kullanımının kamusal alanlarda daha da sınırlandırılması, tütün ürünlerinin görünürlüğünün azaltılması ve özellikle çocuklar ile gençlerin sigaradan uzak tutulması hedefleniyor.
Taslakta yer alan yeni başlıklara göre, 1 Ocak 2015 ve sonrasında doğanlara hayatları boyunca tütün ürünü satılmaması planlanıyor. Lokantaların açık ve kapalı alanlarında sigara kullanımının tamamen kaldırılması, parklar ile kamu binalarının bahçelerinde dışarıdan görünmeyecek ayrı sigara içme alanları oluşturulması da gündemde.
Ayrıca standart paket uygulamasına geçilmesi, "slim" olarak bilinen ince sigaraların kaldırılması ve 18 yaşından küçüklerin tütün ürünü satın almasının önüne geçilmesi planlanan düzenlemeler arasında yer alıyor.
TÜTÜNSÜZ NESİL DOĞACAK
Yeni düzenlemelerin temel amaçlarından biri de sigaranın günlük hayattaki görünürlüğünü azaltmak. Yeşilay'ın 17 Eylül'de açıkladığı araştırmada, kamusal alanlarda tütün kullanımının ve görünürlüğünün azaltılmasına destek dijital araştırmaya katılanlarda yüzde 91,6 olarak ölçüldü. 2015 ve sonrasında doğanlara tütün ürünü satışının yasaklanmasını öngören "Tütünsüz Nesil" yaklaşımına destek ise dijital araştırmada yüzde 89,3, yüz yüze saha araştırmasında yüzde 83,2 oldu. Ancak sigara Türkiye'de yalnızca nikotin bağımlılığı olarak hayatımızda yer almıyor. Çay ve kahve sohbetlerinden, arkadaş buluşmalarına kadar günlük alışkanlıklarımızın ve pek çok davranışın içine yerleşmiş durumda. Bu nedenle getirilecek yeni sınırların yalnızca sağlık açısından değil, sigara kullananların psikolojisi ve toplumun sosyal alışkanlıkları açısından nasıl karşılık bulacağı da önem taşıyor.
Biz de yeni düzenlemelerin sağlık üzerindeki etkilerini, pasif içicilik riskini, sigara içilebilen alanların daralmasının bağımlılar üzerinde yaratabileceği psikolojik etkileri ve sigaranın görünürlüğünün azaltılmasının toplumsal alışkanlıkları nasıl değiştirebileceğini Sosyolog Prof. Dr. Lütfi Sunar, Uzman Psikolojik Danışman Aleyna Nazlıcan Yıldız ve Göğüs Cerrahisi Uzmanı Op. Dr. İsmail Sarbay ile konuştuk...
Aleyna Nazlıcan Yıldız / Uzman Psikolojik Danışman
YASAKLAR ÖFKEYİ TETİKLEYEBİLİR
Sigara kullanan bir kişinin sigaraya ulaşamadığında öfkeli, gergin ya da huzursuz hissetmesinin tek bir nedeni yoktur. Burada hem nikotin bağımlılığının biyolojik etkilerinden hem de zaman içerisinde gelişen psikolojik ve davranışsal alışkanlıklardan söz etmek gerekir. Nikotin düzeyi azaldığında özellikle bağımlılık düzeyi yüksek kişilerde sigara isteği, sinirlilik, öfke, huzursuzluk, kaygı ve odaklanma güçlüğü gibi yoksunluk belirtileri ortaya çıkabilir. Sigara zaman içerisinde kahvenin yanında, yemek sonrasında, işe ara verildiğinde, stresli bir olay yaşandığında ya da sosyal ortamlarda tekrarlanan bir davranışa dönüşebilir.
Sigara içilebilen alanların daralması da ilk dönemde öfke, gerginlik ve stres artışına neden olabilir. İnsanlar alıştıkları bir davranışın dışarıdan getirilen bir kuralla sınırlandırıldığını düşündüklerinde kısıtlamaya karşı direnç geliştirebilirler. Psikolojide bunu "psikolojik reaktans" kavramıyla açıklıyoruz. Ancak bu tepkiler, kısıtlamaların uzun vadede olumsuz sonuç vereceği anlamına gelmez. Sigaranın günlük yaşamda daha az görünür ve ulaşılabilir hale gelmesi, çevresel hatırlatıcılarla daha seyrek karşılaşılmasını ve sigara içme davranışının azalmasını destekleyebilir. Özellikle çocuklar ve gençler açısından sigaranın gündelik hayatın sıradan bir parçası olarak algılanmasını azaltması da önemlidir. "Yasaklandığı için içemiyorum" düşüncesinde kontrol daha çok dışarıdadır; "Bırakmayı ben seçiyorum" düşüncesinde ise kararın sorumluluğu kişinin kendisindedir.
Bu nedenle yalnızca yasaklamak, eleştirmek, korkutmak ya da baskı kurmak her bireyde bırakma motivasyonu oluşturmaz. Kalıcı davranış değişikliğinde kişinin kendi gerekçesini oluşturması önemlidir. Sigara tamamen bırakıldığında ilk günlerde sinirlilik, huzursuzluk, dikkatini toplamakta zorlanma ve yoğun sigara isteği yaşanabilir. Bu belirtiler özellikle ilk üç gün daha yoğun hissedilir, sonrasında hafifler ve çoğu kişide yaklaşık 3-4 haftada belirgin şekilde azalır. Araştırmalar da sigarayı bırakmanın uzun vadede ruh hali, kaygı ve stres açısından olumlu değişimler yarattığını gösteriyor.
Op. Dr. İsmail Sarbay / Göğüs Cerrahisi Uzmanı
DUMAN AÇIK HAVADA DA SAĞLIĞI TEHDİT EDİYOR
Sigara dumanından korunmak yalnızca kapalı alanlarla sınırlı değil. Kafe ve restoranların açık alanlarında da özellikle masaların yakın veya alanların kısmen kapalı olduğu durumlarda pasif maruziyet söz konusu olabiliyor. Kısa süreli maruziyetin dahi solunum ve kalpdamar sistemi üzerinde etkileri bulunurken, sigarayı bırakmak her yaşta önemli sağlık kazanımları sağlıyor. Açık havada duman daha kolay dağılıyor, ama yan masada içilen sigaranın dumanını yine soluyabiliyoruz. Masaların yakın olduğu, üstü örtülü veya yanları kapatılmış alanlarda bu daha belirgin. Maruz kalınan miktar; mesafeye, rüzgâra ve kaç kişinin sigara içtiğine göre değişiyor. Dolayısıyla "açık havadayız, bir şey olmaz" diyemeyiz. Sınırlandırmalar müşterileri ve orada saatlerce mesai harcamak durumunda olan kişileri korumak açısından önemli. Kısa süreli maruziyet bile solunum yollarını etkileyebilir, öksürüğü ve astım şikâyetlerini tetikleyebilir. Kalp ve damar sistemi üzerinde de erken etkileri var. Ancak tamamen zararsız kabul edebileceğimiz bir maruziyet düzeyi de yok. Özellikle çocuklar, gebeler, astımı veya kalp-damar hastalığı olan kişiler daha dikkatli korunmalı. Maruziyetin sık tekrarlanması esas riski artıran faktör oluyor. Başta kalp-damar hastalıkları, inme, KOAH ve akciğer kanseri olmak üzere birçok hastalıkta azalma bekleriz. Kalpdamar sağlığı açısından kazanımlar daha erken başlar; kanser sıklığındaki düşüşü görmek ise yıllar alabilir. İlk günlerde kandaki karbonmonoksit azalır. Aylar içinde öksürük ve nefes darlığında iyileşme görülebilir. Kalp krizi riski ilk 1-2 yılda belirgin azalır; kalpdamar riskinin hiç içmemiş bir kişiye yaklaşması daha uzun sürer. Özellikle amfizem gibi kalıcı hasarlar meydana gelmişse maalesef tamamen düzelmez, ama düzelmese bile sigarayı bırakmak akciğer fonksiyonlarındaki kaybı yavaşlatır ya da önleyebilir. "Artık bırakmanın faydası olmaz" düşüncesi yanlış.
Uzun yıllar sigara içmiş olmak bırakmanın faydasının olmayacağı anlamına gelmez. Her yaşta kazanım vardır; erken bırakıldığında kazanım daha büyüktür elbette. Kalp hastalığı veya KOAH ortaya çıkan kişilerde bile bırakmak hastalığın gidişatına olumlu katkı sağlar. Geçmişteki maruziyeti her zaman silemiyoruz, ama bundan sonrasını iyileştirebilmek mümkün. Öncelikle bırakmak isteyen kişinin desteğe kolay ulaşması gerekiyor. Sigara bırakma polikliniklerine erişim, düzenli takip ve uygun tedavilerin karşılanması bu işin önemli parçaları. Bunun yanında gençlerin başlamasını önlemeye, özendirici yayınların kaldırılmasına, mevcut kuralların düzenli uygulanmasına ve evde, araçta çocukların dumandan korunmasına odaklanmalıyız.
Prof. Dr. Lütfi Sunar / Sosyolog
GÖRÜNÜRLÜK AZALDIKÇA NORMALLEŞME DE AZALIR
Türkiye'de sigara kullanımı, nikotin bağımlılığının ötesine geçerek gündelik ritüellerin ve sosyalleşme pratiklerinin içine yerleşmiş durumdadır. Çay ve kahve sohbetlerine eşlik etmesi, iş yerlerindeki mola kültürünün temel araçlarından biri sayılması veya bir araya gelişlerde ortak bir payda oluşturması, tütünü kültürel bir iletişim vasıtası kılığına sokmaktadır. Sigarayla kalıcı ve etkili bir mücadele yürütülürken, sadece yasaklayıcı tedbirlerle yetinilmeyip meselenin sosyolojik boyutu da mutlaka dikkate alınmalıdır. Kapalı alan kısıtlamaları zamanla kanıksandı ve bir yasaktan ziyade bir düzenleme olarak kabul gördü. Ancak buna dayanarak kısıtlamanın açık alanları da kapsayacak şekilde genişletilmesinin aynı yumuşaklıkla karşılanacağını varsaymak sosyolojik açıdan yanıltıcı olabilir. Bir davranışın toplumsal düzlemde olağan ve kabul edilebilir sayılmasında, onun gündelik hayattaki görünürlüğü ve tekrar sıklığı belirleyici bir rol oynar.
Bu çerçevede, tütün ürünlerinin kamusal mekânlarda daha az göz önünde olması, özellikle genç kuşakların bu davranışı "herkesin yaptığı doğal bir eylem" olarak algılamasını önlemede kritik bir ilk adımdır. Kapalı alan yasaklarının zamanla bir kısıtlama olmaktan çıkıp genel bir toplumsal nezaket ve kamu sağlığı kuralına dönüşmesi, mekânsal düzenlemelerin davranış kalıplarını dönüştürme gücünü açıkça kanıtlamıştır. Bu tecrübeden hareketle, açık alanlardaki tütün kullanımının kademeli ve makul biçimde sınırlandırılmasının da uzun vadede sigaranın kamusal görünürlüğünü azaltarak özellikle yeni kuşakların gözünde bu alışkanlığı sıradan bir eylem olmaktan uzaklaştırma potansiyeli taşıdığı söylenebilir.
