Türkiye'de 158 milyar lirayı aşan dijital medya yatırımlarından önemli pay alan küresel platformların, yerel habercilik ekosistemine katkıları ve yayın politikaları yeniden tartışma konusu oldu. Bu tartışmaların odağında ise Netflix'in Esenboğa Havalimanı'nda geçen ve 4 Eylül'de yayımlanması planlanan belgeseli yer aldı. Belgeselde, Türkiye'nin diplomatik ve güvenlik süreçlerine ilişkin bazı unsurların eksik ya da tartışmalı biçimde aktarıldığı ve Türkiye'ye yönelik uyguladıkları çifte standartları gözler önüne seriliyor. Türkiye uluslararası arenada tekinsiz ülke gibi gösterilmeye çalışılıyor. Türkiye pazarından önemli gelir elde eden küresel dijital platformların içerik politikaları ve Türkiye'ye yönelik yaklaşımları, dijital egemenlik ve medya ekonomisi tartışmalarını yeniden alevlendirmiş durumda.
Küresel dijital platformlar Türkiye'de her geçen gün daha da büyürken, milyonlarca kullanıcıya ulaşarak reklamdan aboneliğe milyarlarca liralık ekonomik değer yaratıyor. Ancak büyüyen bu pazar, beraberinde artık yalnızca vergi ve gelir paylaşımı tartışmasını değil, çok daha temel bir soruyu da gündeme getiriyor:
Türkiye'den milyarlarca liralık değer üreten küresel platformlar, bu ülkede ne bırakıyor?
Sorunun bir başka boyutu ise Türkiye'nin dünyaya nasıl aktarıldığı...
Avustralya'nın teknoloji devlerine karşı attığı yeni adım, dijital dünyanın en büyük şirketleriyle devletler arasındaki güç mücadelesini yeniden gündeme taşıdı. Canberra yönetimi, küresel platformlara açık bir tercih sundu:
Yerel gazeteciliğe katkı sağlayacak anlaşmalar yap ya da ödeme yükümlülüğüyle karşı karşıya kal.
AVUSTRALYA'DAN TEKNOLOJİ DEVLERİNE: KAÇIŞ YOK
Avustralya Federal Parlamentosu'nun kabul ettiği yeni "Haber Pazarlık Teşviki" modeli, büyük arama ve sosyal medya platformlarını yerel haber kuruluşlarıyla ticari anlaşmalar yapmaya teşvik ediyor.
Sistemde, Avustralya'da belirlenen eşiğin üzerinde yerel dijital reklam geliri elde eden büyük platformlar kapsama giriyor.
Platformların yerel haber kuruluşlarıyla ticari anlaşmalar yaparak yükümlülüklerini azaltabilmesi öngörülüyor. Anlaşma yolunu tercih etmeyenler için ise yerel dijital reklam gelirleri üzerinden yüzde 2,5 oranında ödeme mekanizması bulunuyor.
Modelin en dikkat çekici yönlerinden biri, büyük teknoloji şirketlerinin geçmişte kullandığı en önemli tartışmalı çıkış yolunu hedef alması.
Yerel haberlerdeki karşılaştırmaya göre önceki sistemde platformların haber görünürlüğünü azaltması ya da haber içeriğinden çekilmesi, ödeme yükümlülüğü tartışmalarında önemli bir boşluk oluşturmuştu. Yeni model ise bu tartışmayı doğrudan dijital platformların ekonomik faaliyetleri üzerinden yeniden kuruyor.
"YA ANLAŞMA YAP YA DA BEDELİNİ ÖDE"
Avustralya modelinde küresel platformlara verilen mesaj açık:
Yerel gazetecilikten ekonomik olarak faydalanan dijital ekosistemin dışında kalamazsın.
Platformların yükümlülüklerini azaltabilmesi için birden fazla Avustralyalı haber kuruluşuyla anlaşma yapması gerekiyor. Büyük ve küçük yayıncılara yapılan ödemeler için farklı mahsup mekanizmaları öngörülürken, tek bir büyük medya kuruluşuyla anlaşarak sistemden çıkışın da sınırlandırılması amaçlanıyor.
Ayrıca toplanacak kaynakların gazetecilik ve haber kuruluşları için kullanılmasını sağlayacak mekanizmalar da sistemin önemli parçalarından biri olarak öne çıkıyor.
İşte Türkiye açısından tartışmayı büyüten nokta tam da burada başlıyor.
AYNI YÜZDE 2,5, İKİ TAMAMEN FARKLI YÖN
Türkiye ile Avustralya örneği incelendiğinde en çarpıcı karşılaştırma, Türkiye ile Avustralya'nın aynı rakamda ancak birbirine zıt yönlerde hareket etmesi.
Avustralya, küresel platformların yerel ekonomiden elde ettiği değerin bir bölümünü gazeteciliğe yönlendirmeyi hedefleyen yüzde 2,5'lik bir model oluşturuyor. Türkiye'de ise Dijital Hizmet Vergisi oranı yüzde 7,5'ten önce yüzde 5'e, ardından 1 Ocak 2027 itibarıyla yüzde 2,5'e inecek.
Ancak iki ülkedeki yüzde 2,5'in anlamı aynı değil.
Avustralya'da tartışma, küresel platformlardan elde edilecek kaynağın yerel gazeteciliğe dönmesi üzerine kuruluyor. Türkiye'de ise Dijital Hizmet Vergisi genel bütçeye gidiyor ve gazetecilik için özel olarak tahsis edilmiş bir pay bulunmuyor. Aynı yüzde 2,5... Ancak biri gazetecilik için kaynak yaratmayı tartışıyor, diğeri vergi oranını o seviyeye indiriyor.
İşte dijital egemenlik tartışmasının Türkiye açısından en sert ve en kritik başlığı da burada ortaya çıkıyor.
TÜRKİYE DEV BİR DİJİTAL PAZAR, PEKİ BU DEĞER NEREYE GİDİYOR?
Türkiye'nin dijital reklam ve medya pazarı son yıllarda hızla büyüyor.
Dosyada yer alan 2024 verilerine göre Türkiye'deki toplam medya ve reklam yatırımları 253,6 milyar liraya ulaştı. Dijital medya yatırımları ise 158 milyar lirayı aşarak toplam medya yatırımının yüzde 74,2'sini oluşturdu.
Dijital reklam yatırımlarındaki bu büyüme, küresel teknoloji platformlarının Türkiye pazarındaki ekonomik ağırlığına ilişkin tartışmayı da beraberinde getiriyor.
Google'dan Meta'ya, TikTok'tan diğer küresel dijital şirketlere kadar geniş bir platform ekosistemi, Türkiye'deki reklam ve dijital ekonomi pastasının önemli aktörleri arasında yer alıyor. Ancak sektör genelinde dijital reklam gelirlerinin platformlar arasındaki kesin dağılımına ilişkin kamuya açık ve kesin bir oran bulunmuyor.
Bu nedenle tartışmanın temel sorusu şu:
Türkiye'nin devasa dijital ekonomisinden küresel platformlara giden değerin ne kadarı Türkiye'de gazeteciliğe, içerik üretimine ve yerel medya ekosistemine geri dönüyor?
NETFLIX TARTIŞMASI: TÜRKİYE'DEN DEĞER ALIP TÜRKİYE'Yİ NASIL ANLATIYOR?
Dijital egemenlik tartışmasının ikinci ve daha sembolik cephesi ise Netflix.
Netflix, 4 Eylül'de "Instadocs: The Decoy Plane" adlı belgeselini yayımlamaya hazırlanıyor.
Belgesel, ABD Başkanı Donald Trump'ın Ankara'dan ayrılışı sırasında gerçekleştirilen gizli uçak değiştirme operasyonunu anlatıyor.
Açıklanan kadroda Associated Press, Reuters, Washington Post ve Amerikan televizyonlarından gazeteciler ile eski ABD güvenlik ve Air Force One personeli bulunuyor. Ancak açıklanan konuşmacılar arasında Türk tarafından bir isim yer almıyor.
Bu durum, belgesel daha yayımlanmadan yeni bir tartışmayı beraberinde getiriyor:
Türkiye'de gerçekleşen ve Türkiye'nin güvenlik ortamını doğrudan ilgilendiren bir operasyon anlatılırken, neden Türk tarafının sesi yok?
ANKARA "SAHNE", TÜRKİYE'NİN SESİ YOK MU?
Belgeselin merkezindeki olayın kronolojisine göre Trump, Ankara'daki NATO Zirvesi'nin kapanış gününde kamuoyunun önünde eski Air Force One'a bindi.
Ancak kısa süre sonra ikram kamyonu aracılığıyla başka bir askeri uçağa geçti. Eski Air Force One ise basın mensupları ve bazı ABD'li yetkililerle birlikte farklı bir rota üzerinden havalandı.
Bu gizli operasyonun daha sonra Amerikan basını tarafından ortaya çıkarıldığı ve çeşitli ABD medya kuruluşlarınca doğrulandığı belirtiliyor.
Fakat dosyada dikkat çeken çok daha önemli bir ayrıntı bulunuyor.
CBS'nin aktardığı bilgilere göre tehdit istihbaratının toplanması sürecinde ABD istihbarat kurumlarının yanı sıra Türkiye'nin Milli İstihbarat Teşkilatının da rolü bulunuyordu.
Yine ABD kaynaklarına göre, operasyon kararının kalkıştan yalnızca birkaç saat önce alındığı, gerekçenin ise İran bağlantılı bir tehdit istihbaratı olduğu öne sürüldü.
Washington Post'un aktardığı bir başka ayrıntı ise CIA'nın söz konusu tehdit istihbaratına "düşük güven" duyduğuydu.
İşte tam da bu noktada Netflix belgeseli için kritik soru ortaya çıkıyor:
Türkiye'de gerçekleşen bu operasyonun anlatısında, Türkiye'nin istihbarat ve güvenlik boyutu ne kadar yer bulacak?
TÜRKİYE GÜVENSİZ Mİ GÖSTERİLECEK? CEVAP BELGESELDE
Belgeselin tamamı henüz yayımlanmadığı için Türkiye'nin nasıl çerçevelendiğine ilişkin kesin bir hüküm vermek mümkün değil. Ancak fragman, başlıklar ve açıklanan konuşmacı kadrosu üzerinden ortaya çıkan tablo şimdiden dikkat çekiyor.
İncelemeye göre, belgeselin konusunun esas olarak ABD'nin kendi iç güvenlik operasyonu olduğu ancak Ankara ve Türkiye'nin anlatıda olayın gerçekleştiği "risk mekânı" olarak öne çıkabileceği değerlendirmesi yer alıyor.
Bu değerlendirme, belgeselin tamamı görülmeden kesin bir olgu olarak değerlendirilemese bile Türkiye'nin sesinin bulunmadığı bir anlatının, Türkiye'de gerçekleşen bir güvenlik olayını yalnızca Amerikan kaynakları ve Amerikan güvenlik perspektifi üzerinden anlatması başlı başına bir tartışma konusu.
Asıl soru artık şu:
Küresel platformlar Türkiye'de içerik üretiyor, Türkiye'den ekonomik değer elde ediyor, Türkiye'de geçen olayları dünyaya anlatıyor... Peki Türkiye kendi hikâyesinde ne kadar söz sahibi?
MESELE SADECE VERGİ DEĞİL, DİJİTAL EGEMENLİK
Avustralya'nın yeni modeli ile Netflix belgeseli ilk bakışta birbirinden tamamen farklı iki gelişme gibi görünüyor.
Ancak ikisinin ortasında aynı soru duruyor:
Küresel platformlar ülkelerden ne alıyor ve karşılığında ne veriyor?
Bir tarafta Google, Meta, TikTok ve diğer büyük teknoloji şirketlerinin dev reklam pazarlarından elde ettiği ekonomik değer...
Diğer tarafta Netflix gibi küresel içerik platformlarının ülkeleri, şehirleri, toplumları ve siyasi olayları dünyaya hangi çerçeveyle anlattığı tartışması...
Devletlerin karşısında artık yalnızca başka devletler yok. Ekonomik güçleri milyarlarca dolara ulaşan, ülkelerin reklam pazarlarını şekillendiren, bilgi akışını kontrol eden ve aynı zamanda ülkelerin küresel imajını etkileyebilecek anlatılar üreten dev dijital şirketler var.
AVUSTRALYA'NIN AÇTIĞI CEPHE TÜRKİYE İÇİN NE ANLAMA GELİYOR?
Avustralya'nın attığı adım, küresel platformların faaliyet gösterdikleri ülkelerde yalnızca ticari kazanç elde eden şirketler olarak mı görüleceği, yoksa yerel medya ve içerik ekosistemine karşı daha geniş bir ekonomik sorumluluk taşıyıp taşımayacağı tartışmasını yeniden başlattı.
Türkiye açısından ise mesele daha büyük bir başlığa dönüşüyor:
Dijital ekonomide üretici mi olunacak, yoksa küresel platformların sunduğu sistemin yalnızca dev bir pazarı mı?
Türkiye'nin dijital reklam gelirleri büyürken, küresel platformların ekonomik etkisi artarken ve Türkiye hakkında üretilen küresel içeriklerin sayısı çoğalırken bu soru daha da önem kazanıyor.
Çünkü dijital dünyada egemenlik artık yalnızca sınırları korumakla ilgili değil. Paranın nereye gittiği, verinin kimde kaldığı, reklam pastasını kimin aldığı ve bir ülkenin dünyaya hangi hikâyeyle anlatıldığı da yeni egemenlik savaşının parçası.
