Milyonlarca sivrisineğin doğaya bırakılacağı bir proje ilk duyulduğunda kulağa oldukça sıra dışı geliyor. Üstelik bu sivrisinekler rastgele seçilmedi; özel olarak laboratuvarda yetiştirilen bir tür kullanılıyor. Peki neden milyonlarca sivrisineği doğaya salmaya hazırlanıyorlar?
Google'ın "Debug" projesi, ölümcül hastalıkların yayılmasını önlemek amacıyla ABD genelinde doğaya milyonlarca Aedes aegypti türü erkek sivrisinek salmaya hazırlanıyor.
"Kötü böcekleri iyi böceklerle durduralım" mantığıyla hareket eden proje, laboratuvarda Wolbachia bakterisiyle enfekte edilen erkek sivrisinekleri kullanarak hedef popülasyonu azaltmayı ve Dang humması gibi tehlikeli virüslerin yayılmasının önüne geçmeyi hedefliyor.
Google'ın "Debug" adlı çevre ve sağlık projesi, Kaliforniya ve Florida başta olmak üzere ABD genelinde doğaya kitlesel olarak Aedes aegypti sivrisinekleri salmak üzere Çevre Koruma Ajansı'na (EPA) resmi başvuruda bulundu.
İlk duyulduğunda kulağa bir antivirüs yazılımı gibi gelse de "Kötü böcekleri iyi böceklerle durduralım" mottosunu benimseyen proje, hastalık taşıyan sivrisineklerin yayılmasını engellemeyi amaçlıyor.
Singapur'daki saha denemelerinin ardından genişletilen bu program, doğal bir bakteri olan Wolbachia'dan yararlanarak sivrisinek popülasyonunu kaynağında azaltmayı hedefliyor.
SİVRİSİNEKLER NEDEN DÜNYANIN EN ÖLÜMCÜL CANLISI?
Yılda 1 milyondan fazla insanın ölümüne dolaylı olarak neden olan sivrisinekler, dünyadaki en tehlikeli canlı grupları arasında kabul ediliyor.
Bu türler arasında yer alan Aedes aegypti; Dang humması, Çikungunya, Zika virüsü ve sarı humma gibi hastalıkları taşıma kabiliyetiyle öne çıkıyor.
Normalde tropikal ve subtropikal bölgelerde yaşam süren bu tehlikeli tür, küresel ısınmanın etkisiyle daha önce hiç görülmediği coğrafyalara doğru yayılıyor. Hatta yapılan son incelemeler, türün İngiltere kadar kuzey bölgelerde bile üremeye başladığını gösteriyor.
WOLBACHİA BAKTERİSİ NASIL KULLANILIYOR?
Projede, böcek dünyasında doğal olarak bulunan Wolbachia bakterisinden yararlanılıyor. Aedes aegypti türü doğada bu bakteriyi taşımıyor. Bilim insanları ise laboratuvar ortamında yetiştirilen sivrisineklere Wolbachia bakterisini kazandırıyor.
Ardından yetiştirilen sivrisinekler cinsiyetlerine göre ayrılıyor ve doğaya yalnızca erkek sivrisinekler salınıyor.
Wolbachia taşıyan erkek sivrisinekler doğadaki dişilerle çiftleştiğinde ortaya çıkan yumurtalar gelişimini sürdüremiyor. Böylece hedef bölgedeki Aedes aegypti popülasyonunun zaman içinde azaltılması amaçlanıyor.
Erkek sivrisinekler insanları ısırmadığı için doğaya salınmaları insanlara doğrudan hastalık bulaştırması açısından risk oluşturmuyor.
SAHA SONUÇLARI VE LOJİSTİK ZORLUKLAR
Google'ın Singapur'daki saha denemelerinde, salımların başlamasından birkaç ay sonra bölgedeki Dang humması vakalarının yüzde 70 oranında azaldığı tespit edildi. Benzer şekilde Brezilya'da yapılan çalışmalar da Wolbachia bakterisinin virüs bulaşını belirgin şekilde azalttığını ortaya koydu.
Ancak uzmanlar yöntemin lojistik ve maliyet açısından bazı zorluklar taşıdığına dikkat çekiyor. Yale Üniversitesi Mikrobiyal Hastalıklar Epidemiyolojisi Bölümü'nden Doç. Dr. Chantal Vogels, yalnızca erkek sivrisineklerin salınmasına dayanan yöntemin kalıcı bir çözüm olmadığını, etkisinin devam etmesi için düzenli ve sürekli salım yapılması gerektiğini belirtiyor. Bu durumun ise uygulamanın maliyetini artırabileceği ifade ediliyor.
ALTERNATİF ÇÖZÜM: POPÜLASYON DEĞİŞİMİ
Lojistik zorlukları aşmak adına araştırmacılar ikinci bir yöntem olarak "popülasyon değişimi" tekniğini de öne çıkarıyor.
Bu yöntemde laboratuvarda Wolbachia bakterisi kazandırılmış hem erkek hem de dişi sivrisinekler doğaya salınıyor. Her iki cinsiyet de bakteriyi taşıdığı için bakteri sonraki nesillere aktarılabiliyor.
Wolbachia bakterisinin sivrisineklerin Dang humması gibi bazı virüsleri taşıma ve yayma kapasitesini azaltabildiği belirtiliyor. Zamanla bölgedeki sivrisinek popülasyonunun hastalıkları taşıma ihtimalinin düşürülmesi ve sürekli yeni salım yapılmasına duyulan ihtiyacın azaltılması amaçlanıyor.
Halkın bahçelerine veya mahallelerine sivrisinek salınması fikrine başlangıçta mesafeli yaklaşılsa da Singapur'daki denemelerin ardından yapılan anketlerde halkın yüzde 97'sinin projeyi desteklediği görüldü.
Uzmanlar, yöntemin hedef alınan Aedes aegypti türüne yönelik olduğunu ve uygun şekilde uygulandığında çevreye ve geniş ekosisteme zarar vermesinin beklenmediğini belirtiyor.
