Etiyopya'nın yüksek kesimlerinde yetişen ve görünüşüyle muzu andıran bir bitki, iklim değişikliğiyle birlikte gıda güvenliği tartışmalarının dikkat çeken ürünlerinden biri haline geldi. Enset, meyvesi için değil, nişasta bakımından zengin gövdesi ve kökü için yetiştiriliyor. Kuraklığa dayanıklılığı, yıl boyunca hasat edilebilmesi ve işlenmiş ürünlerinin uzun süre saklanabilmesi bu bitkiyi diğer tarım ürünlerinden ayırıyor.
Bilimsel araştırmalarda, uygun koşullarda 60 olgun enset bitkisinin, et, süt ürünleri ve sebzeler gibi diğer besinlerle birlikte 5-6 kişilik bir ailenin yaklaşık bir yıllık gıda ihtiyacını karşılayabileceği belirtiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, Etiyopya'da milyonlarca insanın zaten tükettiği ensetin, iklim değişikliğine karşı daha dayanıklı gıda sistemleri oluşturma potansiyelini araştırıyor.
MUZ GİBİ GÖRÜNÜYOR AMA MEYVESİ YENMİYOR
Ensetin görüntüsü ilk bakışta muz ağacını andırıyor. Bunun nedeni de tesadüf değil; enset ve muz aynı familyada yer alan yakın akrabalar. Ancak en önemli fark, ensetin yetiştirilme amacında ortaya çıkıyor. Ensetin meyvesi gıda olarak kullanılmıyor; asıl değerli bölümleri nişasta içeren yalancı gövdesi.
Bitkinin bu özellikleri nedeniyle enset, bazı kaynaklarda "false banana" yani "sahte muz", bazı kaynaklarda ise "açlığa karşı ağaç" olarak anılıyor.
60 BİTKİYLE BİR AİLEYE BİR YIL YETEBİLİYOR
En dikkat çekici bilgilerden biri bitkinin verim kapasitesiyle ilgili. 2020 yılında yayımlanan kapsamlı bir bilimsel incelemede, uygun koşullarda 60 olgun enset bitkisinin 5-6 kişilik bir aile için bir yıl boyunca yeterli gıdayı sağlayabileceği aktarılıyor.
Buradaki hesap, ensetin tek başına bütün besin ihtiyacını karşılaması anlamına gelmiyor; et, süt ürünleri ve sebzeler gibi diğer gıdaların da tüketildiği bir beslenme düzeninden söz ediliyor.
Kew tarafından yayımlanan bilgilere göre de enset, Etiyopya'da yaklaşık 20 milyon kişinin temel gıda kaynaklarından biri durumunda.
KURAKLIK GELDİĞİNDE DİĞERLERİNDEN FARKLI DAVRANIYOR
Enseti araştırmacıların ilgisini çeken ürünlerden biri haline getiren en önemli özelliklerinden biri de çevresel dayanıklılığı. Bilimsel incelemelerde bitkinin kuraklığa karşı görece dayanıklı olduğu, aşırı yağış ve bazı don olaylarına da belirli ölçülerde dayanabildiği aktarılıyor. Ayrıca bitki yılın farklı dönemlerinde hasat edilebiliyor.
2022 yılında Kew tarafından duyurulan araştırma da Etiyopyalı küçük çiftçilerin şiddetli kuraklıkların ardından daha fazla enset yetiştirmeye yöneldiğini ortaya koydu. Araştırmacılar, bu durumun bitkinin gıda güvenliğindeki rolüne ilişkin önemli bir ipucu olduğunu belirtiyor.
Ensetin mutfaktaki kullanımı da muzdan tamamen farklı. Bitkinin yalancı gövdesi ve kormu işlenerek çeşitli gıda ürünleri hazırlanıyor. Bunlardan biri kocho adı verilen, fermente edilmiş enset hamurundan hazırlanan ekmek benzeri yiyecek. Korm ise patates gibi haşlanarak tüketilebiliyor.
Fermente edilen ürünlerin uzun süre saklanabilmesi de ensetin önemli avantajlarından biri olarak gösteriliyor. Bazı araştırmalarda işlenmiş enset ürünlerinin yıllarca depolanabildiği belirtiliyor.
SADECE YİYECEK OLARAK KULLANILMIYOR
Ensetin değeri yalnızca sofraya sunduğu gıdayla sınırlı değil. Bitkinin lifleri ip, sicim ve çeşitli el işi ürünlerinde kullanılabiliyor. Yaprakları ise gıda sarma, çatı kaplama ve farklı günlük ihtiyaçlarda değerlendiriliyor. Bazı bölümlerinin hayvan yemi olarak kullanılması da bitkinin çok amaçlı yapısını ortaya koyuyor.
Bu nedenle enset, yetiştirildiği bölgelerde yalnızca bir tarım ürünü değil, farklı ihtiyaçları karşılayan geleneksel bir kaynak olarak görülüyor.
DÜNYAYA YAYILMASI NEDEN KOLAY DEĞİL?
Ensetin dikkat çekici özellikleri, onun dünyanın her yerinde hemen yetiştirilebileceği anlamına gelmiyor. Araştırmacılar, bitkinin yetiştirilmesi ve işlenmesi için yüzyıllar boyunca oluşmuş yerel bilgi birikiminin önemli olduğunu belirtiyor. Ayrıca ensetin doğal ve tarımsal olarak yayılış gösterdiği alanlar da sınırlı.
Buna rağmen araştırmalar, ensetin uygun koşullar bulunan daha geniş bölgelerde yetiştirilme potansiyelinin bulunduğunu ortaya koyuyor. 2022'de Kew'in aktardığı araştırmada, bitkinin potansiyel yetişme alanının mevcut alanın çok üzerine çıkabileceği öne sürülmüştü.
İKLİM KRİZİYLE BİRLİKTE YENİDEN KEŞFEDİLİYOR
Enset bugün yeni keşfedilmiş bir bitki değil; Etiyopya'da yüzyıllardır yetiştiriliyor. Yeni olan ise iklim değişikliği, kuraklık ve gıda güvenliği sorunları nedeniyle bilim dünyasının bu geleneksel ürüne yeniden odaklanması.
Araştırmalar ensetin tek başına küresel açlık sorununu çözeceğini göstermiyor. Ancak kuraklığa dayanıklılığı, uzun süre tarlada tutulabilmesi, yıl boyunca hasat edilebilmesi ve işlenmiş ürünlerinin saklanabilmesi nedeniyle iklim koşullarının zorlaştığı bölgelerde gıda güvenliğini destekleyebilecek ürünlerden biri olarak değerlendiriliyor.
