Göreme’deki peribacası faciası denetim tartışmasını gündeme getirdi

Nevşehir'in Göreme beldesinde meydana gelen peribacası çökmesi, Kapadokya'nın eşsiz doğal mirasının korunmasına ilişkin tartışmaları yeniden alevlendirdi. Olayda 3 kişi hayatını kaybederken, 5 kişi de yaralandı. Yaşanan facianın ardından peri bacalarının oluşum süreçleri, doğal aşınma ve insan müdahalesinin oluşturabileceği riskler yeniden gündeme geldi.

PERİ BACALARI SÜREKLİ AŞINIYOR

SABAH'a konuşan Jeoloji Mühendisi Mevlüt Karpuz, peri bacalarının Erciyes ve Hasan Dağı başta olmak üzere bölgedeki volkanik faaliyetler sonucunda oluşan kül ve tüf tabakalarının rüzgâr, yağmur ve diğer doğal etkenlerle aşınması sonucu şekillendiğini söyledi. Bu yapıların milyonlarca yıldır doğal süreçlerden geçtiğini belirten Karpuz, uzun yıllar ayakta kalmalarının bundan sonra da yıkılmayacakları anlamına gelmediğini ifade etti. Karpuz, doğal aşınmanın devam ettiğini, bazı peri bacalarının zamanla yok olurken yeni oluşumların da meydana gelebileceğini dile getirdi.

KARPUZ: SU, PERİ BACALARININ YAPISINI ZAYIFLATIYOR

Karpuz, peri bacalarının gözenekli yapıları nedeniyle suyu emebildiğine dikkat çekerek, yağmur sularının kayaçların içerisine sızmasının zamanla yapıyı zayıflatabileceğini söyledi. Özellikle mevcut çatlaklardan ve boşluklardan giren suyun kaya tabakalarının taşıma gücünü azaltabileceğini belirten Karpuz, suyun oluşturduğu aşınma ve zayıflamanın ilerleyen süreçte çökmelere yol açabileceğini ifade etti. Karpuz, bu nedenle peri bacalarının iç yapılarının ve suya bağlı aşınma süreçlerinin teknik cihazlarla düzenli olarak incelenmesi gerektiğini vurguladı.

İNSAN MÜDAHALESİ RİSK OLUŞTURUYOR

Peri bacalarının turizm ve farklı amaçlarla kullanılmasının insan müdahalesini beraberinde getirdiğini belirten Karpuz, özellikle kaya oluşumlarının iç kısımlarında gerçekleştirilen kazıların kontrol altında tutulması gerektiğini vurguladı. Kontrolsüz kazıların yapıların taşıyıcı dengesini bozabileceğine dikkat çeken Karpuz, içeriden yapılan müdahalelerin dışarıdan teknik ölçümlerle takip edilmesi gerektiğini kaydetti.

RADARLA İNCELEME YAPILMALI

Kapadokya Alan Başkanlığı ve ilgili kurumların denetimler yaptığını belirten Karpuz; "Jeoloji, jeofizik ve arkeoloji uzmanlarının birlikte üzerinde çalışacağı bir konu bu. Radar teknolojileriyle yeraltındaki boşlukların tespit edilebiliyor. Çatlakların büyüme hızınını ve kayaçlardaki aşınma özel cihazlarla ölçülebiliyor. Düzenli kontroller olası risklerin önceden belirlenmesine katkı sağlayacaktır" diye konuştu.

"BURADAKİ MESELE DENETİM"

Peri bacalarının korunmasında en önemli konunun denetim olduğunu vurgulayan Jeoloji Mühendisi Mevlüt Karpuz;"Bunlar zaten doğal olaylarla oluşan yapılar ve yine doğal olaylarla da yıkılabilir. Yenileri de oluşacak. Onun için hangisinin ömrü tamamlamış, hangisi tamamlamaya yakın, bunlar denetimle ortaya çıkar. Milyonlarca yılda oluşan bu doğal mirasın korunması için bilimsel incelemelerin ve düzenli teknik kontroller ihmal edilmemeli" dedi.

PERİBACALARI SÜREKLİ DENETLENİYOR

SABAH' a konuşan Nevşehir Valiliğinden bir yetkilisi ise peribacalarının iç kısımlarının genişletildiği yönündeki iddiaların gerçeği yansıtmadığını, böyle bir müdahaleye izin verilmediğini ve bölgenin sürekli denetlendiğini belirtti. Yaşanan olayın insan müdahalesinden değil, hava şartlarının etkisiyle zaman içerisinde meydana gelen doğal aşınmadan kaynaklandığını ifade eden yetkili, olayın peribacası yıkılması değil, kaya kopması olduğunu söyledi. Bölgenin oldukça geniş bir alana yayıldığına ve her noktada önlem almanın mümkün olmadığına dikkat çeken yetkili, bundan sonraki süreçte ziyaretçilerin riskli iç bölümlere girişinin yasaklanabileceğini kaydetti.

PROF. DR. TOLGA ÇAN'DAN KAPADOKYA UYARISI: RİSKLİ ALANLAR ZİYARETE KAPATILMALI

Çukurova Üniversitesi Jeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tolga Çan, Kapadokya'da meydana gelen peribacası çökmesi ve kaya göçmelerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Yaşanan olayların tek bir nedene bağlanamayacağını belirten Çan, jeolojik ve morfolojik özelliklerin yanı sıra insan eliyle oluşturulan kaya oyma yapıların ve aşırı yağışların da çöküşlerde etkili olabileceğini söyledi. Son yaşanan olayın birden fazla faktörün bir araya gelmesiyle meydana gelmiş olabileceğini ifade eden Çan, aşırı yağışın da süreci tetikleyen son etken olabileceğine dikkat çekti.

"YAĞIŞ BARDAĞI TAŞIRAN SON DAMLA OLABİLİR"

Kapadokya'da yaşanan kaya düşmesi ve göçmelerin farklı nedenlerin birleşimiyle ortaya çıkabileceğini belirten Prof. Dr. Tolga Çan, "Bu olay hem jeolojik hem morfolojik özellikler hem de daha önce insan etkisiyle kazılmış kaya oyma yapıların etkisiyle meydana gelmiş olabilir. Birden fazla faktörün bir araya gelmesi ve yağışın da bardağı taşıran son damla olması sonucunda böyle bir olay yaşanmış olabilir" dedi.

KAYA OYMA YAPILARDA GERİLİM ARTIYOR

Peribacalarının jeolojik yapısına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Çan, daha dayanıksız bir kaya biriminin üzerinde daha dirençli bir kaya kütlesinin bulunmasının bu oluşumların temel özelliklerinden biri olduğunu anlattı. Kapadokya'da kayaların içerisine oyularak oluşturulan çok katlı yapılar, odalar ve geniş yaşam alanlarının kaya kütlesinin doğal dengesini etkileyebildiğini belirten Çan, oyukların büyüklüğünün taşıma kapasitesi ve gerilim dağılımı açısından önem taşıdığını söyledi. Çan, "Bu oyma yapıların genişliği ve boyutları ne kadar büyük olursa üzerindeki kaya yükünün oluşturduğu gerilim de ona göre artıyor. Kaya kütlesinin içerisinde bulunan çatlaklar ve süreksizliklerin olumsuz yönde konumlanması da kaya düşmesi şeklinde duraysızlıklar meydana getirebiliyor" ifadelerini kullandı.

HER YAPI AYRI AYRI İNCELENMELİ

Kaya oyma yapıların güvenliğinin belirlenmesinde genel değerlendirmelerin yeterli olmayacağını ifade eden Prof. Dr. Çan, sayısal modelleme ve jeoteknik analizlerin önemine işaret etti. Kazıların derinliği, genişliği ve şeklinin kaya kütlesinin taşıma kapasitesini değiştirebildiğini belirten Çan, yapılacak analizlerle gerilmelerin nerelerde yoğunlaşacağının ve zaman içerisinde ne tür deformasyonların oluşabileceğinin hesaplanabileceğini söyledi. Çan, "Bunların sözlü olarak değerlendirilmesinden ziyade sayısal olarak modellenmesi lazım. Sayısal analizlerle ne kadar derinlikte, ne kadar genişlikte ve hangi boyutta kazı yapılabileceği, kayanın kendi kendine durup duramayacağı ve değişen koşullar altında nasıl deformasyonlar oluşacağı hesaplanabilir" dedi.

"RİSKLİ ALANLAR ZİYARETE KAPATILMALI"

Kapadokya'nın UNESCO kültürel mirası içerisinde yer alması ve geniş bir coğrafyaya yayılması nedeniyle bölgedeki yapıların ayrıntılı şekilde incelenmesi gerektiğini belirten Çan, her yapının kendi özelliklerine göre değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Bölgede bazı kaya oyma yapıların uzun yıllar ayakta kalırken bazılarının yıkılmasının, her alanın kendine özgü koşullarının bulunduğunu gösterdiğini ifade eden Çan, "Bunların her birisinin bölge bölge ya da proje proje ayrıntılı ele alınıp değerlendirilmesi gerekiyor. Jeolojik, jeoteknik, morfolojik özellikler ve dış etkenler birlikte incelenerek doğru yapıya ve doğru işleme ulaşmamız gerekiyor" diye konuştu. Olası tehlikelerin bilimsel çalışmalarla belirlenmesi, risk oluşturabilecek alanlarda yapısal önlemlerin alınması gerektiğini söyleyen Çan, gerekli güvenlik önlemleri alınamayan riskli bölgelerin ise ziyarete kapatılması gerektiğine dikkat çekti.

GEÇMİŞTE DE PERİBACALARI YIKILDI

Kapadokya'da peribacalarının doğal aşınma ve kaya kopmaları nedeniyle zarar görmesi daha önce de yaşandı. Eylül 2025'te Göreme Gaferli Mahallesi'nde bulunan milyonlarca yıllık bir peribacası sabaha karşı kısmen yıkıldı. Kapadokya Alan Başkanlığı, olayın ani sıcaklık değişimleri ve donma-çözünme etkisinden kaynaklandığını açıkladı. 2024 yılında ise yoğun kar yağışının ardından tüf kayada meydana gelen gevşeme nedeniyle bir peribacası gece saatlerinde çöktü. Her iki olayda da can kaybı yaşanmadı.