İslam Medeniyetini Temsil Eden İlk Müslüman Türk Devletleri Hangileri?

Müslümanlıktan önce Gök Tanrı inancı, Şamanist unsurlar, Maniheizm, Budizm ve zaman zaman Hristiyanlık etkileri taşıyan Türk toplulukları, 751 yılında gerçekleşen Talas Savaşı sonrasında Müslümanlarla daha yakın ilişki kurmuştur. Bu yakınlaşma özellikle X. yüzyılda İslamiyet'i benimsemekle sonuçlanmıştı. Bu yönüyle İslam medeniyetini temsil eden ilk Müslüman Türk devletleri hangileri sorusu Türk tarihinin en önemli başlıklarından biri olarak öne çıkar.

Türkler Nasıl Müslüman Oldu?

Türklerin Müslümanlarla ilk teması İslam fetihlerinin Orta Asya'ya ulaşmasıyla başlamıştır. Hz. Ömer döneminden sonra Maveraünnehir ve çevresinde Arap orduları ile Türk boyları arasında hem mücadele hem de temas dönemi yaşanmıştır. Bu ilk safha doğrudan toplu din değiştirme süreci değildir. Daha çok askerî karşılaşmalar, ticaret ilişkileri ve siyasi temaslarla ilerleyen bir dönem yaklaşık bir asır devam etmiş ve Türk – Arap mücadelesi 751 yılındaki Talas Savaşı'ndan sonra yerini dostluğa ve iş birliğine bırakmıştır. Bu değişim Türklerin İslam'ı benimsemesinde dönüm noktası kabul edilir.

Talas Savaşı, 751 yılında Müslüman Arap kuvvetleri ile Karluk Türklerinin Çin ordusuna karşı birlikte kazandığı önemli bir zaferdir. Savaşın ardından Çin'in Batı Türkistan üzerindeki baskısı zayıflamış, Türk boyları yeni bir siyasi ortamda daha bağımsız hareket etmeye başlamıştır. Bu savaş sonrası oluşan barış ortamında İslamiyet Türkler arasında hızla yayılmış ve Müslümanlığı benimseyen Türkler Abbasi halifeliğinin askeri ve siyasi kadrolarında yer almaya başlamıştır.

İlk Müslüman Türk Devletleri Hangileridir?

Türkler İslam'ı kabul ettikten sonra bu dini yalnızca bireysel inanç alanında bırakmamış devlet teşkilatı, hukuk, ilim, eğitim, sanat, fetih anlayışı ve şehirleşme düzeni içinde de güçlü biçimde temsil etmiştir. Cami, medrese, vakıf, kadılık, fetih ve hukuk Türk- İslam devletlerinin kimliğini belirleyen temel unsurlar hâline gelmiştir. Günümüzde de bağımsız Türk cumhuriyetleri içinde nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan birçok ülke bulunmaktadır; Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bu çerçevede anılabilir. Ancak tarihte ilk Müslüman Türk devletleri olarak bilinenler şunlardır;

1. İdil (Volga) Bulgar Devleti

İlk Müslüman Türk devleti denildiğinde, devlet düzeyinde en erken açık kabul örneği olarak İdil Bulgar Hanlığı öne çıkar. İdil Bulgarları arasında İslam'ın önce tüccarlar yoluyla yayıldığı, ardından Bulgar Hanı Almış Han'ın Müslüman olduğu Diyanet kaynaklarında açıkça belirtilmektedir. Kaynağa göre Almış Han 920 yılında Bağdat'a elçi göndererek halkına dini öğretecek âlimler ve cami yapacak ustalar istemiş ve 922'de halifenin elçilik heyeti bölgeye ulaşmıştır. Bu gelişme İslam'ın devlet iradesiyle benimsenmesi bakımından son derece önemlidir.

2. Karahanlılar

Karahanlılar tarih yazımında çoğu zaman ilk büyük Müslüman Türk devleti olarak anılır. TDV İslam Ansiklopedisi'nde Karahanlılar için doğrudan "Türk-İslam hânedanı" ifadesi kullanılmaktadır. Bu vurgu onların yalnızca Müslüman olan bir Türk devleti değil, aynı zamanda İslam medeniyetini kurumsal biçimde temsil eden ilk büyük Türk hanedanlarından biri olduğunu gösterir.

Karamanlıların Müslümanlaşma sürecinde en kritik isim Satuk Buğra Han'dır. 920 yılında Satuk Buğra Han Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını almış ve Karahanlı ülkesinde İslam'ın yayılması için mücadele etmiştir. Onun Müslüman oluşu, Türk-İslam tarihinde dönüm noktası olarak nitelenmektedir.

Karamanlıların önemi sadece ilk kabulde değildir. Bu hanedan döneminde Türkçe ile İslami ilimler ve devlet kültürü güçlü biçimde birleşmiştir. TDV İslam Ansiklopedisi'nin ilgili maddelerinde, Kutadgu Bilig, Dîvânü Lugāti't-Türk, Atebetü'l-Hakâyık ve Dîvân-ı Hikmet gibi eserlerin Karahanlı devriyle ilişkilendirilmesi, bu dönemin yalnızca siyasi değil, kültürel ve dini bir inşa dönemi olduğunu göstermektedir. Bu sebeple Karahanlılar Türklerin İslam medeniyetini kalıcı biçimde temsil ettiği ilk ana sütunlardan biridir.

3. Gazneliler

Gazneliler ilk Müslüman Türk devletleri arasında özellikle İslam'ın siyasî ve askerî temsili bakımından öne çıkar. Bu devletin temelleri 963 yılında Alp Tegin'in Gazne'yi ele geçirmesiyle atılmıştır. Daha sonra Sebük Tegin ve özellikle Sultan Mahmud döneminde devlet büyük bir güç hâline gelmiştir.

Gazneliler İslam'ı yalnızca kabul etmekle kalmayıp onu yeni coğrafyalara taşıyan bir siyasi güç olmuştur. Sultan Mahmud'un seferleri "gaza" anlayışıyla ilişkilendirilmiştir. Ayrıca Sultan Mahmud camiler inşa ettirmiş ve ilim adamlarını himaye ederek İslam kültürünü devlet düzeninin merkezine almıştır.