Hz. İsmail’in Hayatı, Kıssası ve Kur’an’daki Yeri

Kendisi gibi peygamber Hz. İbrahim'in oğlu olan Hz. İsmail İsrailoğullarına değil, Arap topluluklarına uzanan nesep çizgisi içinde anılmış bir peygamberdir. O Mekke çevresinde yaşamış, Kabe'nin inşasında yer almış ve kurban hadisesiyle akıllara kazınmıştır. Hz. İsmail'in hayatı, kıssası ve Kur'an'daki yeri araştırıldığında ise vahye teslimiyetin ve aile içinde imanın nasıl yaşandığını gösteren güçlü bir örnek olarak öne çıkar.

Hz. İsmail Kimdir?

Hz. İsmail, Hz. İbrahim'in oğludur ve Kur'an-ı Kerim'de adı açıkça geçen peygamberlerden biridir. Hz. İbrahim'in duası üzerine kendisine verilen salih evlat olarak anılan Hz. İsmail, İslam geleneğinde hem peygamberlik vasfı hem de Hz. Muhammed'in soyunun ona dayanması sebebiyle özel bir yere sahiptir.

Kur'an'da Hz. İsmail'in adı farklı bağlamlarda zikredilir. Bunlar arasında onun "resul ve nebi" oluşu, sözüne sadık bir kul olarak övülmesi, ailesine namaz ve zekatı emretmesi ve sabreden kullar arasında gösterilmesi dikkat çeker. Nitekim Meryem suresinde;"Bu kitapta İsmail'i de okuyup an. O gerçekten sözüne sadıktı; elçi-peygamberdi." buyrulmaktadır. (Meryem/54).

Hz. İsmail'in Hayatı

Hz. İsmail'in hayatı, İslami rivayetlerde daha çok Hz. İbrahim ve annesi Hacer ile birlikte anılır. Hz. İsmail, Hz. İbrahim'in yaşlılık döneminde dünyaya gelmiş, henüz küçük yaşta annesiyle birlikte Beytülharam'ın bulunduğu yere, yani bugünkü Mekke çevresine bırakılmıştır. Bu hadise, İbrahim suresinde Hz. İbrahim'in duasıyla işaret edilir; "Ey rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını, senin kutsal evinin (Kâbe) yanında tarıma elverişli olmayan bir vadiye yerleştirdim. Bunu yaptım ki rabbim, namazı kılsınlar. İnsanların gönüllerini onlara meylettir ve çeşitli ürünlerden onlara rızık ver ki şükretsinler." (İbrahim/37).

Hz. İsmail'in çocukluk döneminde Mekke'de yaşadığı, zemzem hadisesiyle bağlantılı olarak İslami hafızada önemli bir yer tuttuğu kabul edilir. Her ne kadar Kur'an'da zemzem suyu doğrudan isim olarak geçmese de Hacer validemizin gayreti ve ilahi yardım sonucu suyun ortaya çıkması Hz. İsmail'in hayatının en önemli safhalarından biri olarak anlatılır. Bu olay Allah'a tevekkül ve sabrın aile üzerinden nasıl tecelli ettiğini gösteren güçlü bir örnektir.

Hayatının bir diğer temel safhası, Kabe'nin inşasıdır. Kur'an-ı Kerim'de; "İbrâhim İsmâil'le birlikte o evin (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyordu: "Ey rabbimiz! Bizden bunu kabul buyur; şüphesiz sen işitensin, bilensin." buyrulmaktadır. (Bakara/127)

Hz. İsmail'in Kıssaları ve Kur'an'ı Kerim'deki Yeri

Hz. İsmail'in kıssaları, Kur'an'da doğrudan ve dolaylı biçimde birçok ayette yer alır. En önemli kıssa, hiç şüphesiz kurban hadisesidir. Saffat suresinde Hz. İbrahim'in, Allah'tan salih bir evlat istemesi üzerine kendisine "halim bir oğul" müjdelendiği bildirilir (Saffat/100-101).

Ayrıca "Çocuk, babasıyla beraber iş güç tutacak yaşa gelince babası ona, "Yavrucuğum" dedi, "Rüyamda seni kurban ettiğimi gördüm; düşün bakalım sen bu işe ne diyeceksin?" Dedi ki: "Babacığım! Sana buyurulanı yap; inşaallah beni sabredenlerden biri olarak bulacaksın." buyrulmuştur. (Saffat 37/102). Allah Teala büyük bir kurbanlık gönderir ve bu ağır imtihan rahmetle sonuçlanır (Saffat 37/103-107).

Kur'an'da Hz. İsmail'in geçtiği bir diğer yer ise sabır ve doğruluk vasfı ile ilgilidir. Enbiya suresinde, "İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de yâdet. Hepsi de sabreden kimselerdendi." (Enbiya /85).

Bu ayet onun sabırla özdeşleşen peygamberlerden biri olduğunu açık biçimde göstermektedir.

Meryem suresindeki ayetler ise onun aile içi eğitim yönünü öne çıkarır. Namaz ve zekât emri, yalnızca bireysel kulluğu değil, aileyi ibadetle ayakta tutma sorumluluğunu da anlatır. Bu yönüyle Hz. İsmail, İslam düşüncesinde ev içinde tebliğ eden peygamber örneklerinden biri olarak değerlendirilir.

Hz. İsmail'in Kâbe hizmetiyle ilişkilendirilmesi, hac ibadetinin tarihi arka planında da onun önemli bir yer tuttuğunu gösterir. Kabe'nin inşası, zemzem çevresindeki hayat ve teslimiyet imtihanı, onun kıssasını yalnızca geçmişte kalmış bir olay olmaktan çıkarır. Bu sebeple Hz. İsmail'in kıssaları kurban ibadeti, hac sembolleri, aile terbiyesi, sabır, dua ve Allah'a mutlak teslimiyet gibi temel dini kavramların anlaşılmasında anahtar örnekler olarak değerlendirilir.

Hz. İsmail, tevhid inancının aile içinde nasıl yaşandığını, Allah'ın emrine itaatin nasıl bir teslimiyet gerektirdiğini ve sabrın nasıl bir peygamber ahlakı olduğunu gösteren peygamberlerden biridir. Onun kıssaları Müslümanlar için ibret, ahlak ve kulluk rehberidir.