Zekât Kimlere Farzdır, Kimlere Değildir? - Ayetlerle Diyanet Açıklaması

Zekat dinen belirlenen ölçüde mala sahip olan Müslümanın malının belli bir kısmını ihtiyaç sahiplerine vermesi anlamına gelir. Bu ibadet kişide merhamet, sorumluluk ve şükür duygusunu artırdığı için bireysel, toplumda yardımlaşmayı güçlendirdiği için de sosyal yöne sahiptir. Zekat kimlere farzdır, kimlere değildir sorusu ise hem manevi hem de maddi açıdan karşılığı bulunan bu ibadetle ilgili bilinmesi gereken noktadır.

Zekat Kimlere Farzdır?

Zekat İslam'ın beş temel esasından biridir. Kur'an-ı Kerim'de birçok ayette namaz ile birlikte zikredilmiştir. "Namazı kılın, zekâtı verin, rükû edenlerle beraber rükû edin." (Bakara Suresi, 2/43) ayeti, bu ibadetin farz olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

İslam Ansiklopedisi'nde yer alan "Zekât" maddesinde ise zekatın mali bir ibadet olduğu ve belirli şartları taşıyan kişilere farz olduğu belirtilmiştir. Zekat nisap miktarı mala sahip olan Müslümanın, malının üzerinden bir kameri yıl geçmesiyle yerine getirmesi gereken bir yükümlülüktür. Nisap dinen zenginlik ölçüsü kabul edilen asgari mal miktarıdır.

Hz. Peygamber Muhammed İbn Ömer"in (ra) naklettiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: "İslâm beş esas üzerine kurulmuştur: Allah"tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed"in Allah"ın Resûlü olduğuna şehâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, haccetmek ve Ramazan orucunu tutmak." (B8 Buhârî, Îmân, 2) Peygamber efendimiz bu hadisinde zekatı temel ibadetler arasında saymıştır. Bu hadis zekatın farz oluşunu açık biçimde göstermektedir.

Diyanet ilmihaline göre zekâtın farz olması için şu şartlar gerekir:

• 1. Müslüman Olmak: Zekât İslam inancına sahip kişilere farzdır. İbadet yükümlülüğü imanla başlar.
• 2. Akıllı ve Ergen Olmak: Akıl sağlığı yerinde ve ergenlik çağına ulaşmış olmak gerekir. Hanefi fakihi İmam Serahsî, "el-Mebsût" adlı eserinde (c. 2, s. 149) zekâtın mükellefiyet şartlarını açıklarken akıl ve bulûğ şartını vurgulamıştır.
• 3. Nisap Miktarı Mala Sahip Olmak: Temel ihtiyaçlar ve borçlar çıkarıldıktan sonra nisap miktarı mala sahip olan kişiye zekât farz olur. Nisap miktarı, altın için yaklaşık 80,18 gram altın değerine karşılık gelir.
• 4. Malın Üzerinden Bir Yıl Geçmesi: Nisap miktarına ulaşan malın üzerinden bir kameri yıl geçmesi gerekir. Buna "havelânü'l-havl" denir.
• 5. Malın Artıcı Özellikte Olması: Ticaret malları, altın, gümüş ve benzeri artıcı nitelikteki mallar zekâta tabidir.

Diyanet kaynaklarında zekâtın malı temizlediği ve bereketlendirdiği ifade edilir. Kur'an'ı Kerim'de; "Onları arındırmak ve temize çıkarmak üzere mallarından sadaka al! Bir de onlar için dua et; çünkü senin duan onlara huzur verir. Allah her şeyi çok iyi işitmekte ve bilmektedir." (Tevbe Suresi, 9/103) buyurulmuştur. Bu ayet zekatın manevi yönünü ortaya koymaktadır.

Zekât Kimlere Farz Değildir?

Farz değildir ifadesi, kişinin bu ibadeti yerine getirmemesi halinde dini sorumluluk taşımayacağı anlamına gelir. Ancak bu durum kişinin gönüllü yardım yapamayacağı anlamına gelmez.

Diyanet'e göre zekât şu kimselere farz değildir;

• 1. Nisap Miktarına Sahip Olmayanlar: Temel ihtiyaçlarını karşılayacak maldan fazlasına sahip olmayan kimseye zekat farz değildir.
• 2. Borcu Malından Fazla Olanlar: Borçları nisap miktarını düşüren kişiye zekat yükümlülüğü doğmaz.
• 3. Gayrimüslimler: Zekât ibadeti sadece Müslümanlara farzdır.
• 4. Akıl Sağlığı Yerinde Olmayanlar: Sürekli akıl hastalığı bulunan kimse dini sorumluluk taşımaz.
• 5. Ergenlik Çağına Ulaşmamış Çocuklar: Hanefi mezhebine göre çocukların malı üzerinden zekât gerekmez.

Diyanet tarafından zekatın sosyal adaleti sağlamak amacıyla farz kılındığı ve zengin sayılmayan kimselerin bu yükümlülükten muaf tutulduğu belirtilmektedir.

Zekat kimlere farzdır, kimlere değildir sorusu, mali ibadetlerin sorumluluk alanını belirleyen temel bir konudur. Kur'an ayetleri ve Hz. Peygamber'in hadisleri, nisap miktarı mala sahip, akıllı ve ergen Müslümanlara zekatın farz olduğunu açıkça göstermektedir. Diyanet kaynaklarına göre, bu şartları taşımayan kişiler ise bu yükümlülükten muaftır. Böylece İslam dini hem bireysel sorumluluğu hem de toplumsal dengeyi gözeten bir sistem ortaya koymuştur.