İstanbul'un en eski sanayi kuruluşlarıOsmanlı İmparatorluğu'nun son dönemini ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını kapsayan zaman diliminde, İstanbul'un ekonomik ve ticari gelişimine damgasını vuran farklı sektörlerden 100 sanayi kuruluşunun bir araya getirildiği “İstanbul'un 100 Sanayi Kuruluşu” adlı kitap okurla buluştu.
Araştırmacı Sümeyra Yarış tarafından hazırlanan “İstanbul'un 100 Sanayi Kuruluşu” adlı kitap, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür AŞ tarafından yayımlandı.
Kitapta, günümüzün büyük markalarının kuruluş hikayelerinin yanı sıra dönemin şartları gereği kurulması gereken yada ismine belki sadece sahaflardaki bir dergide yer alan ilanda göze çarpabilecek tesisler hakkında da bilgiler yer alıyor.
Kitapta yer alan İstanbul'un 100 sanayi kuruluşundan bazıları şöyle:
Ali Muhittin Hacı Bekir (1777): 1777 yılında Kastamonu'dan İstanbul'a göçen Hacı Muhittin Bekir, oturduğu semt olan Bahçekapı'da bir şekerlemeci dükkanı açtı.
Dükkanın arkasında kurduğu ocakla şeker, lokum gibi ürünler imal eden Hacı Bekir, bu şekerlere gül, tarçın gibi tatlar ekleyerek, farklı özelliklerde ürünler meydana getirdi.
Ünü saraya kadar ulaşan ve ürünleri saray ahalisi tarafından da çok beğenilen Hacı Bekir, sarayın şekercibaşısı olarak atandı.
Bir dünya markası haline gelen Ali Muhittin Hacı Bekir, günümüzde lokum, helva, reçel, çeşitli ezmeler, bisküviler, kek çeşitleri ve demirhindi gibi şerbet çeşitleriyle ilk açıldığı mağazaya ek olarak İstanbul'daki 3 mağazasıyla hizmet vermeye devam ediyor.
Tesisatlı aydınlatmanın öncüsü Dolmabahçe Gazhanesi (1853): Dolmabahçe Sarayı'nın yapımı esnasında ısıtma ve aydınlatma sorununu çözmek için saray ahırlarının olduğu bölgede gazhane inşasına başlandı.
Yapımı 1853 yılında sarayla birlikte tamamlanan gazhane, 1856 yılında kullanıma açıldı. Böylece, Osmanlı topraklarında ilk kez kömürden gaz üretilmiş oldu.
İstanbul şehremini, padişaha bir dilekçe yazarak gazdan şehrin de faydalanmasını talep etti. Sultan Abdülmecid'in de onayıyla havagazı uygulaması 1856'da ilk kez Beyoğlu'nda bulunan Cadde-i Kebir'in (İstiklal Caddesi) aydınlatılmasında kullanıldı.
Kurukahveci Mehmet Efendi (1871): Babası Hasan Efendi'den sonra kahve dükkanının başına geçen Mehmet Efendi bir ilki gerçekleştirdi ve ham olarak satılan kahveyi tavada kavurup, dibekte döverek tam pişirme kıvamında tüketicilere satmaya başladı.
Kurukahveci Mehmet Efendi'nin 131 yıl önce Tahmis Sokak'ta küçük dükkanda yazmaya başladığı serüvene bugün varisleri tarafından devam ediliyor.
İstanbul'un en eski sanayi kuruluşlarıÇengelköy Suma Fabrikası (1875): Suma, üzüm ve incirin şekerde bir süre mayalandırılıp damıtılmasından elde edilen alkollü bir içki.
Osmanlı'nın son devirlerinde boy göstermeye başlayan alkollü içecek fabrikalarından biri de budur.
Vefa Bozacısı (1876): Boza, arpa, buğday, yulaf ya da çavdar gibi tahılların mayalanmasıyla oluşuyor.
Günümüzde hala varlığını sürdüren Vefa Bozacısı'nı Hacı Sadık Vefa kurdu.
Cibali Tütün Fabrikası (1884): Cibali'de kurulan fabrikada, 1900 yıllında sigara imali de yapılmaya başlandı.
Günde yaklaşık 2 bin ton tütünün işlendiği fabrikada, 1946 yılında ilk puro, 1959 yılında da “Samsun” adı ile ilk kokulu sigara üretildi.
. Fabrika, 1995 yılında boşaltıldı ve 1997 yılında Kadir Has Vakfı'na satıldı. Bina, halen Kadir Has Üniversitesi Cibali Kampüsü olarak hizmet veriyor.
Orosdi Back Mağaza ve İmalathanesi (1885): Bir zamanlar Osmanlı'nın alışveriş merkezleri olan bedestenler, 19. yüzyıldan sonra yerini çok katlı mağazalara bıraktı.
Bunun en iyi örneği Macar asıllı subay ve Macar kökenli Back ailesi tarafından 1885 yılında kurulan Orosdi Back Mağazası.
Batı tarzı tüketim alışkanlığını İstanbul topraklarına getiren bu şirketin ilk şubesi Eminönü'nde açıldı. Bina günümüzde Sümerbank Lokantası olarak hizmet vermeye devam ediyor.
Gabaylar Müessesesi (1885): Eminönü'nde Lazzora Gabay tarafından kurulan ve işe kara avcılığı malzemesi ithalatıyla başlayan firma, büyük spor kulüplerinin kurulmaya başlamasıyla mağazasına spor ürünleri getirmeye başladı.
Türkiye'ye ilk kez spor malzemesi getiren firma unvanına kavuşan firma, 1950 yılında kendi üretimini yapmaya başladı.
Şirket günümüzde balıkçılık malzemesi üzerine hizmet vermeye devam ediyor.
Faruki Itriyat Fabrikası (1894): Faruki Itriyat, ilk yerli kozmetik ürünlerinin üretildiği tesistir.
Osmanlı halkı arasında da cilt ve saç bakımı başta olmak üzere kozmetiğe ilginin artması üzerine hareket geçen Mısır asıllı Ahmed Faruki, yerli kozmetik ürünleri üretmeye karar verdi.
Feriköy'de kurduğu imalathanede ilk yerli kozmetik ürünlerini üretmeye başladı. Ahmet Faruki, Sultanhamam'da da satış merkezi açtı.
Ürünler, ithal kozmetik ürünleriyle yarışır hale geldi. Fabrika, 1950'den sonra üretimden çekildi.
Silahtarağa Elektrik Fabrikası (1914): İstanbul, elektrikle ilk olarak 1888 yılında tersanede askeri amaçlı kullanılan Tersane Elektrik Fabrikası ile tanıştı.
İlk fabrika, Silahtar Fındıklı Mehmet Ağa'nın arazisi üzerine kuruldu. Türkiye'nin ilk sivil elektrik fabrikası olan Silahtarağa, 1983 yılında kapandı.
Günümüzde tarihi Silahtarağa Elektrik Fabrikası, Bilgi Üniversitesi'nin Santralistanbul kampüsü olarak hizmet veriyor.
Sabuncuzade M. Şakir ve Mahdumu Müessesat-ı Ticari ve Sınai (1915): Hacı Şakir sabununun öyküsü, 1887 yılında Kırım'da başladı.
Kırım'ın iklimi, sıklıkla yağan yağmurlar, sabun ve mum üretimi yapan Hacı Ali Bey'e rahat vermez. Hacı Ali Bey, bu duruma son vermek için Kırım'dan ayrılmaya karar verdi.
Sabunları ve ailesiyle yola çıkarak, önce Anadolu'ya ve sonunda Hacı Şakir markasının doğacağı İstanbul'a geldi.
Hacı Ali Bey, Laleli Atpazarı'nda bir eve yerleşti ve evin alt kısmını imalathane olarak düzenledi. Kazanlarda kaynattığı sabunları en ince noktasına varana kadar tarttı, kuruttu ve kalıp sabun üretmeye başladı.
Hacı Ali Bey vefat edince imalathaneyi oğlu Mehmet Şakir devraldı. Sabunlara adını veren Mehmet Şakir, Cumhuriyet'in ilanıyla 1925 yılında çok az kişiye verilen Türkiye Anonim Şirketi ibaresini aldı. Mehmet Şakir, hac görevini de yerine getirdikten sonra sabunlar “Hacı Şakir” olarak anılmaya başlandı.
Necip Bey Kozmetik Ürünleri (1917): Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye mezunu olan Necip Bey, ilk eczacılardan.
Daha çok briyantinleriyle tanınsa da Necip Bey markası çok çeşitli ürünleriyle bir döneme damgasını vurdu.
Necip Bey Kozmetik Ürünleri (1917): Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye mezunu olan Necip Bey, ilk eczacılardan.
Daha çok briyantinleriyle tanınsa da Necip Bey markası çok çeşitli ürünleriyle bir döneme damgasını vurdu.
Bayrakçı Bayrak Fabrikası (1919): Feyzullah Göçek tarafından Beyoğlu Tepebaşı'nda küçük bir imalathanede üretime başlayan fabrika, günümüzde de faaliyete devam ediyor.
Şakir Zümre Bomba Fabrikası (1925): Fevzi Çakmak'ın akrabası, Atatürk'ün yakın arkadaşı Şakir Zümre tarafından kurulan fabrikada, ilk Türk denizaltı bombası da üretildi.
Cav Bisiklet Fabrikası (1925): Türkiye'nin ilk bisiklet üretim tesisi olma özelliği taşıyan fabrika, Türkiye'nin ilk bisiklet şampiyonu Cavit Cav tarafından 1925 yılında küçük bir imalathanede kuruldu.
Bisikletler lastikler haricinde yüzde 100 yerli ham maddeden üretildi.
Koska (1930): Koska Helva'nın temeli, Denizlili Hacı Emin Bey'in helva dükkanında atıldı.
Hacı Emin Bey'in oğlu Halil İbrahim askerliğini yaptığı Şam'da yeni tatlı tarifleri öğrendi.
Denizli'nin meşhur helvacısı Halil İbrahim, 1930 yılında ailesini de alarak İstanbul'a geldi.
Halil İbrahim, Laleli-Beyazıt arasındaki dükkanında çeşitli helvalar ve tatlılar yaparak, İstanbul halkı arasında meşhur oldu ve “Koska Helvacısı” olarak anılmaya başlandı.
Koska günümüzde 6 kıta ve 58 ülkeye ihracat yapacak konuma gelerek varlığını sürdürüyor.
Nuri Demirağ Uçak Fabrikası (1936): İlk Türk uçağının üretildiği fabrikanın kuruluş öyküsü, Sivaslı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Nuri Demirağ'ın İstanbul'a yerleşmesiyle başladı.
Nuri Demirağ, 1922 yılında sigara kağıdı üretmeye başladı ve zengin oldu.
Nuri Demirağ, ilk olarak Avrupa uçak üretim merkezlerini ziyaret etti. Yurda dönünce, anlaştığı Çekoslovak firmayla Beşiktaş'ta ilk uçak fabrikasını kurdu.
İlk siparişi, Türk Hava Kurumu verdi. Böylece 10 eğitim uçağı, 65 de planör ile “Nu. D. 38” adlı yeni bir uçağın imaline başladı. Bu uçak, çift motorlu yolcu uçağı olacak, savaş zamanında eksiksiz bir bomba uçağına dönüşebilecek, 270 kilometre hızla gidebilecek ve 5500 metre yükseklikten uçabilecekti.
Üretilen bu ilk yolcu uçağı Avrupa'nın da dikkatini çekti.
Demirağ'ın yanında çalışan uçak mühendisi Selahattin Alan'ın yere çakılan bir uçaktan sağ çıkamaması üzerine Türk Hava Kuvvetleri “güvenliği olmadığı” gerekçesiyle siparişleri iptal etti. Demirağ, 1945 yılında fabrikayı kapattı.
Sabah.com.tr Uygulamamızı İndirin
Uygulamalara Özel Ayrıcalıkları Keşfedin!
