Bilginin ve dijital uyaranların bir tufan gibi üzerimize boca edildiği, her şeyin ölçülüp tartılabildiği modern bir çağda yaşıyoruz. Gen haritalarından sinapslara kadar insanın mekanik bir saat gibi sökülüp takılabildiği, açlığımızın, susuzluğumuzun ve konforumuzun kusursuz algoritmalarla çözülebildiği bu devasa medeniyet, garip bir şekilde göğüs kafesimizin altındaki o adı konmamış "üşüme" hâlini gideremiyor. Bütün bu gürültünün ardında aslen ne aradığımız sorusu karşısında dilsizleşiyoruz. Prof. Dr. Sinan Canan, Alfa Yayınları'ndan çıkan ÎMÂ: İnsanın Manevi Ayarları kitabıyla işte bu steril laboratuvarın camlarını kırarak, insanı hem toprağa hem göğe aynı anda bakan o huzursuz eşikte yeniden düşünmeye çağırıyor.
Kitabın açtığı düşünsel patika, daha önce İnsanın Fabrika Ayarları ile biyolojik donanımımızın sınırlarını çizen yazarın, bu kez biyolojiyi aşan ama asla ondan kopmayan varoluşsal bir harita çıkarma denemesi olarak şekilleniyor. Yazar, insanı salt hormonların yönettiği biyolojik bir tüketim makinesine indirgemediği gibi dünyadan bütünüyle kopuk soyut bir ruhçuluğun kucağına da itmiyor. Türümüzün Latince adındaki o kadim ikiliği hatırlatıyor bize: Topraktan gelen "homo" ile bilgelik arayışıyla yoğrulan "sapiens" arasındaki o gerilimli araf hâli. Eser; anlam, kesinlik, tamamlanma, mutluluk ve ölümsüzlük arayışı olarak modellediği beş temel manevi ayar üzerinden, insanın modern çağda neden toplu bir anesteziye ihtiyaç duyduğunu irdeliyor.
Üslup açısından Canan, kuru bir akademisyen mesafesi ile piyasa işi kişisel gelişim retoriğinin sığlığı arasındaki o ince çizgide yürümeyi başarıyor. Metnin dokusunda soğukkanlı bir nörobiyolojik teşhis dili ile tasavvufi ve felsefi bir hayret makamı iç içe geçiyor. Yazar; beynin varsayılan durum ağını (DMN) ya da yarım kürelerin algılama asimetrisini anlatırken, birdenbire Attar'ın, İbn-i Sina'nın ya da kuantum fiziğinin paradokslarına geçebiliyor. Dahası, bilgiçlik taslayan bir kibrin aksine kendi yanılgılarını, babasının kaybını ve tereddütlerini okurla paylaşmaktan çekinmiyor. Bu yapı, sayfalar ilerledikçe metni salt teorik bir tez olmaktan çıkarıp okurun ruhuna nüfuz eden bir dertleşmeye dönüştürüyor.
VAROLUŞSAL MEYDAN OKUMA
Bununla birlikte kitap, zaman zaman okuru bazı çetin çatallarla da baş başa bırakıyor. Yazarın önerdiği seküler (ladinî) maneviyat zemini, evrimsel biyoloji ile aşkınlık arayışını bir arada tutmaya çalışırken yer yer oldukça kırılgan kalıyor. Nöronların ve sinapsların verileriyle insanın ilahi olanla kurduğu bağı açıklamaya girişmek, bir yandan indirgemeciliğe düşmeme kaygısı taşırken diğer yandan bilimin sınırlarını aşan metafizik sıçramaları meşrulaştırma zorluğu yaratıyor. Üstelik kitabın bireyden talep ettiği şey, geleneksel inançların konforunu bırakıp belirsizlikle, yazarın deyimiyle "kaosla dans etmek" ve kendi iç mağarasını, kendi "Hira"sını inşa etmek. Bu, kâğıt üzerinde çok parlak bir çağrı. Ancak okur zihninde ister istemez o pratik soruyu soruyor: Sabah işe yetişmeye çalışan, akşam eve tükenmiş hâlde dönen biri bu münzevi cesareti nasıl bulacak? Kitap bu soruya pratik bir cevap vermiyor ve okur, bu varoluşsal meydan okumanın ağırlığıyla baş başa kalıyor.
Yine de yazarın metne ustalıkla iliştirdiği şu çarpıcı tespit, bütün bu arayışın ardındaki yakıcı ihtiyacı çok iyi özetliyor: "Bilgi aydınlatır, din ise ısıtır. İnsan karanlıkta yaşayabilir ama soğukta yaşayamaz." Bu cümle kitabın hem gücünü hem sınırını gösteriyor; tek başına bilginin yetmediği o üşümeyi doğru yerden yakalıyor ancak ısınmanın yolunu herkese aynı pratiklikte gösteremiyor. Son tahlilde İMÂ, vitrinleri kuşatan kolaycı mutluluk vaatlerinin ve köksüz maneviyat tüccarlığının ortasında mutlaka durup okunması gereken cesur bir durak. Çünkü bu kitap bize hazır cevapların konforundansa doğru soruları sormanın sarsıcı özgürlüğünü teklif ediyor; tıpkı yazarın şu yalın ikazında bahsettiği gibi: "Cehennemin buradaki tarifi budur: Kendi zannının içinde sıkışıp kalmak." Kitap kapandığında zihinde kalan tortu, insanın dışarıdan ithal edilen dogmalarla değil, ancak kendi kırılganlığını ve ölümlülüğünü kabul edip hayretle bakabildiği ölçüde bu dünyada sahiden "insan" olabileceği gerçeğidir.