Feminizm günümüzde oldukça tartışılan bir kavram haline geldi. Bence onu anlamak ve ne olduğunu öğrenmek için feminizmin doğuşuna bakmamız gerekir. Çünkü feminizm kadınların yüzyıllar boyunca maruz kaldığı eşitsizliklere, ayrımcılığa ve erkek egemen toplumsal düzene karşı geliştirdiği uzun soluklu bir mücadelenin sonucudur.
Feminizmin temelleri kadınların eğitim, mülkiyet, çalışma ve siyasal hayata katılma gibi en temel haklardan mahrum bırakıldığı dönemlere uzanır. Tarih boyunca kadın, çoğu toplumda erkeğin gölgesinde konumlandırılmış toplumsal rolü aile ve ev hayatıyla sınırlandırılmıştır. Kendi hayatına ilişkin kararlar alma hakkı dahi çoğu zaman kendisine verilmemiştir. Bu eşitsizliğe karşı yükselen itirazlar, zamanla bireysel taleplerin ötesine geçerek örgütlü bir düşünce ve hak mücadelesine dönüşmüştür. Muhit Kitap etiketiyle okuyucuyla buluşan Eleştirel Feminizm kitabında yazar Zeynep Merdan da benim gibi düşünerek feminizmi anlamak için geçmişe yönelmemiz gerektiğinden bahseder. Özellikle 18. yüzyıl Aydınlanma düşüncesiyle birlikte eşitlik, özgürlük ve bireysel haklar üzerine yürütülen tartışmalar, kadınların da bu haklardan eşit biçimde yararlanması gerektiği fikrini güçlendirmiştir. Mary Wollstonecraft'ın 1792 yılında yayımlanan Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi adlı eseri kadınların eğitim ve toplumsal hayatta erkeklerle eşit haklara sahip olması gerektiğini savunan öncü metinlerden biri olmuştur. Ardından 19. yüzyılda kadınların oy hakkı, eğitim ve çalışma hayatına katılım talepleri daha örgütlü bir mücadeleye dönüşmüştür.
Feminizmin tarihsel gelişimi genellikle farklı dalgalar üzerinden ele alınır. İlk dalga seçme ve seçilme hakkı üzerinde yoğunlaşırken ikinci dalga, kadınların sadece yasalar önünde değil ailede, iş hayatında ve toplumsal ilişkilerde de eşit olması gerektiğini savunmuştur. Üçüncü dalgayla birlikte ise kadınların deneyimleri arasındaki farklılıklar kimlik, sınıf, ırk gibi kavramlar daha fazla tartışılmaya başlanmıştır. Günümüzde ise dijital dünya ve sosyal medyanın da etkisiyle farklı feminist yaklaşımlar ve eleştiriler bir arada varlığını sürdürmektedir.

Feminizmin doğuşundan bugüne uzanan yolculuk aslında kadınların yalnızca eşit haklara sahip olma mücadelesini değil, kim olduklarını ve nasıl yaşamak istediklerini kendilerinin belirleme arzusunu da anlatıyor. Bugün feminizmi tartışırken onu tek bir kalıba sığdırmak yerine tarihsel gelişimini, farklı yaklaşımlarını ve temsil iddialarını birlikte değerlendirmek gerekiyor. Çünkü bir düşünceyi gerçekten anlamak, yalnızca savunduğu fikirleri değil, cevap aradığı soruları ve kendi içinde barındırdığı çelişkileri de sorgulamaktan geçiyor. Merdan, feminizmi yalnızca kadın hakları mücadelesi olarak ele almakla yetinmiyor onun tarihsel gelişimini, düşünsel ayrışmalarını ve kendi içindeki çelişkilerini de sorgulamaya açıyor.
Liberal, Marksist, Radikal, Postmodern, Queer, İslami ve Seçici feminizm gibi farklı yaklaşımların ortaya çıkışı, kadınların ortak bir mücadele alanında buluşurken aynı zamanda birbirinden farklı talepler ve kimlikler etrafında ayrıştığını gösteriyor. Merdan'ın dikkat çektiği temel mesele ise feminizmin bütün kadınları temsil edip etmeyeceği...
Merdan, feminist kuramların kadınların görünürlüğünü artırırken kadın kimliğini ve feminizmin kendisini daha karmaşık hale getirdiğini savunuyor. Her yaklaşımın bir kadının deneyimini anlatabildiğini ancak bütün kadınları temsil edemediğini vurguluyor. Bu nedenle feminizmi anlamak, yalnızca tarihsel kazanımlarını bilmekle değil, kendi içindeki ayrışmaları ve çelişkileri de görebilmekle mümkün. Kitabı okurken birçok düşünceyle karşılıyorsunuz. Zaman zaman eserde kullanılan kavramların fazlalığından dolayı okumakta zorlanılsa da farklı düşüncelerle karşılaşmak feminizmin neden tartışılan bir kavram olduğunu gözler önüne seriyor. Kitabın dikkat çektiği bir diğer önemli mesele ise ataerkil düzenin kadın bedeni üzerindeki tarihsel hakimiyeti. Kadın bedeni yüzyıllar boyunca kimi zaman korkunun ve günahın kaynağı olarak görülmüş, kimi zaman da erkeğin arzularına hizmet eden bir nesneye dönüştürülmüştür. Kadınlar cadılıkla suçlanmış, cezalandırılmış, köleleştirilmiş ve toplumsal hayattan uzaklaştırılmıştır. Bütün bu tarihsel örnekler, kadının yalnızca haklarının değil, kendi bedeni ve hayatı üzerindeki söz hakkının da nasıl sınırlandırıldığını gösterir.
Oysa kadın, herhangi bir toplumsal düzenin kendisine biçtiği rollerden ibaret değildir. Bedeni bir başkasının mülkü, varlığı bir başkasının arzularını karşılamaya yönelik bir araç değildir. Kendi düşünceleri tercihleri ve özgür iradesiyle var olan bir bireydir. Geçmişte kadının hiçbir değerinin olmadığı zamanları günümüzde anlayabilmek bile zorken o dönemde yaşayan her bir kadının kendince mücadelesi sonucu burada olduğumuzu unutmamamız gerek. Kadınların özgürlüğüne hiçbir kavram kıskacında kalmadan ulaşmasının mümkün olduğu umutlu bir geleceğin bizimle olmasını temenni ediyorum ve yazımı kitaptan şu cümleyle bitiriyorum: "Dünyayı bir kez feminizmin penceresinden gören herkes gibi biz de cinsiyetçiliğin ve kadın düşmanlığının nasıl yaygın, nasıl köklü olduğunu fark ettik, bir daha da iflah olmadık."
***
TEKNOLOJİK BİR GELECEK HAYALİ
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'nın güncel ve küresel sorunlara eğilen 21. Yüzyıl Kitaplığı dizisi önümüzdeki onyıllarda insanlığın karşı karşıya kalacağı büyük sorunları ve bu sorunlar bağlamında politika, ekonomi ve teknoloji alanlarında daha şimdiden görünür hale gelen gelecek tahayyüllerini konu alan eserlerle büyümeye devam ediyor.
Dizinin Fransız siyaset bilimci Arnaud Miranda tarafından kaleme alınan ve Alp Tümertekin çevirisiyle yayımlanan yeni kitabı Karanlık Aydınlanma – Neoreaksiyoner Düşünceyi Anlamak, demokrasiyi reddederken yüzünü geçmişe değil, teknolojik bir geleceğe çeviren neoreaksiyoner düşünceye odaklanıyor. Kitap, 2035 yılı Washington'ından distopik bir sahneyle açılıyor:
Eski Kongre Binası'nı çevreleyen kuleler, sürücüsüz uçan otomobiller... Büyük Restorasyon'un üzerinden on yıl geçmiştir; US SovCorp dünyanın en müreffeh devlet-şirketidir ve herkesin sevgiyle "Big Boss" diye andığı Amerika kralının portreleri reklam ekranlarını kaplamaktadır. Bu sahne, internetin marjinal çevrelerinde doğan ve bazıları bugün Beyaz Saray'ın koridorlarına kadar ulaşmış düşünürlerin siyasal tasavvurlarından esinleniyor. 2007'de Curtis Yarvin'in blog yazılarıyla doğan, Nick Land'in 2012 tarihli Karanlık Aydınlanma yazılarıyla genişleyen dijital karşı-kültür, sonraki yıllarda Peter Thiel'in çevresi üzerinden J.D. Vance gibi Cumhuriyetçi siyasetçilere ulaşıyor.
ÇEVRİMİÇİ BİR ENTELEKTÜEL KÜMELENME
Miranda'nın çevrimiçi bir entelektüel kümelenme olarak tanımladığı neoreaksiyonun gücü yalnızca demokrasi eleştirisinden değil, siyasal alanı özerk ve müzakereye açık bir alan olarak reddetmesinden doğuyor. Kabul edilemez ve isyan ettirici görünebilecek fikirleri eleştirel mesafesini koruyarak, aslına sadık biçimde açıklamayı amaçlayan yazar, Yarvin'in biçimciliğinden, demokrasiyi tekno-kapitalist ivmelenmenin önünde fren sayan Nick Land'e; Peter Thiel ile Marc Andreessen'in siyasal ve kuramsal emellerine uzanan bir harita çıkarıyor.