Soru: Avrupa'da (örneğin Almanya'da) tarikatlar-cemaatler mi daha "güçlü?"
Yoksa "devletin örgütü mü?"
Yanıt:
Tarikatlar-cemaatler daha güçlü.

***

Devletimiz DİTİB'i kurdu.
(Diyanet İşleri Türk İslam Birliği.)
"Düzgün-saygın" bir örgütlenme.
Alman devlet adamları da "itibar ediyorlar."
Ancak:
1. Bu bir "devlet örgütlenmesi."
2. Başındaki de "devletin gönderdiği din ataşesi."

***

Batı'da "bu işler böyle yürümüyor."
"Devlet" yine işin içinde oluyor ama "geri planda" kalarak.
Devlet yine "kaynak sağlıyor" ama, el altından.

***

Batı'da bunun en başarılı örneği, İtalyanların "Patronati" adı verilen örgütlenmesi.
İçinde "işçi de var, işveren de."
Devlet ise "perdenin arkasında."

***

Bir yerde "boşluk varsa", birileri gelir doldurur.
Avrupa'da, devletin verdiği açığı "tarikat ve cemaatlerin doldurduğu gibi."