Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ilişkiler, "bir millet, iki devlet" şiarıyla özetlenen ve dil, kültür ile tarihsel hafızada kök salan derin bir yakınlığa dayanır. Ancak bu bağı yalnızca duygusal bir zemine indirgemek, ilişkinin güçlü stratejik boyutunu göz ardı etmek olur. İki ülkenin birbirine duyduğu güven, ortak duyguların ötesinde; coğrafyanın, ekonominin ve bölgesel dengelerin dayattığı somut ihtiyaçlardan beslenmektedir.

Uluslararası sistemin egemen devletlerden oluştuğu ve aktörlerin çıkarları doğrultusunda hareket ettiği gerçeği, zaman zaman iki kardeş ülke arasında da farklı önceliklerin belirmesine yol açabilir. Burada esas olan, bu tür farklılıkların ikili ilişkilerin temel çerçevesini zedelemeden yönetilebilmesidir.

Ortak Hafıza

Bugün Türkiye, Azerbaycan için ne kadar vazgeçilmezse, Azerbaycan da Türkiye için o kadar hayati bir konuma sahiptir. Bu durumun arka planını kavramak için yakın tarihe göz atmak gereklidir. Azerbaycan'ın ilk bağımsızlık tecrübesi, 1918 yılında kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ile başlamıştır. Osmanlı Devleti, Batum Antlaşması'nın ardından Haziran 1918'de bu devleti tanımış ve böylece iki ülke arasında resmi diplomatik ilişkilerin temelleri atılmıştır. Ancak Nisan 1920'de bölgenin Sovyet Rusya'nın kontrolüne girmesiyle yaklaşık yetmiş yıl sürecek kesintili bir dönem başlamış, iki halk arasındaki doğrudan temas uzun süre kısıtlanmıştır.

Bu tarihsel süreklilik, bugünkü ilişkilerin ardındaki güçlü hafızayı anlamak açısından elzemdir. 1813 tarihli Gülistan ve 1828 tarihli Türkmençay antlaşmalarıyla Azerbaycan topraklarının Rusya ile İran arasında paylaşılması, bölgenin jeopolitik yapısını derinden sarsmıştır. Dolayısıyla Azerbaycan-Türkiye ilişkilerini tahlil ederken Rusya ve İran'ın oynadığı rolleri de hesaba katmak şarttır. Tarihsel süreçte her iki devlet de Azerbaycan üzerinde baskı unsuru olagelmiş; Türkiye ile Azerbaycan arasında yaşanabilecek her türlü gerilim, doğrudan bu aktörlerin çıkarlarına hizmet etmiştir.

Doğal Yakınlık ve Coğrafi Tamamlayıcılık

Azerbaycan, Hazar Denizi'nin batı kıyısında, Kafkasya'nın kalbinde yer alan ve denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Bu konum, Azerbaycan'ı dış dünyaya açılmak için güvenilir transit yollara bağımlı kılar. Türkiye ise Avrupa ile Asya arasında köprü konumunda bir ülke olarak, Kafkasya ve Orta Asya'ya uzanan kara ve deniz yollarının kesişim noktasında bulunur. Bu iki konum birbirini tamamlar. Azerbaycan, Hazar üzerinden Orta Asya'ya uzanan bir geçiş alanı sunar. Türkiye ise Azerbaycan'a Avrupa ve Akdeniz pazarlarına ulaşmasında güvenilir bir kapı açar. Nahçıvan'ın Türkiye ile sınır paylaşması bu tamamlayıcılığın en somut göstergelerinden biridir. Dil, kültür ve dinî yakınlık ise bu ilişkiyi kolaylaştıran zemini oluşturur ve iki kamuoyu arasında doğal bir sempati ve güven üretir.

Karşılıklı İhtiyacın Stratejik Boyutu

Azerbaycan'ın Türkiye ile geliştirdiği stratejik ortaklık, enerji güvenliği ve ulaştırma bağlantıları açısından özellikle belirgin bir görünüm arz etmektedir. Azerbaycan'ın hidrokarbon kaynakları; geleneksel güzergâhlara alternatif oluşturan Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı ile 2006 yılında, Bakü-Tiflis-Erzurum doğal gaz boru hattı ile de 2007 yılında uluslararası pazarlara entegre edilmiştir. Güney Gaz Koridoru'nun temel bileşenleri olan TANAP ve TAP projeleri ise Azerbaycan gazını Avrupa'ya ulaştırarak enerji arz güvenliği bağlamında Türkiye ile Avrupa'nın ortak çıkarlarını pekiştirmiştir. Bu projeler Azerbaycan'a güzergâh çeşitliliği ve küresel pazarlara erişim imkânı tanırken, Türkiye'nin de bölgesel bir enerji geçiş ülkesi olma rolünü desteklemiştir.

Orta Koridor olarak adlandırılan Trans-Hazar ulaştırma hattı, bu stratejik tablonun bir diğer önemli boyutunu teşkil etmektedir. Çin'den başlayarak Orta Asya ve Hazar Denizi üzerinden Kafkasya'ya, oradan da Türkiye ve Avrupa'ya uzanan bu güzergâh, mevcut hatların yanı sıra alternatif bir ticaret rotası sunmaktadır. Azerbaycan bu koridorun kilit geçiş noktalarından birinde yer alırken, Türkiye'nin coğrafi konumu söz konusu hattın Batı pazarlarıyla bütünleşmesini kolaylaştırmaktadır. Dolayısıyla iki ülkenin ulaştırma ve enerji alanındaki çıkarlarının büyük ölçüde örtüştüğü ve birbirini tamamladığı görülmektedir.

Türkiye'nin Azerbaycan'a yönelik stratejik yaklaşımı da benzer bir karşılıklı tamamlayıcılık ve ortak fayda zeminine dayanmaktadır. Türkiye; Avrupa ile Asya arasındaki geçiş konumunu tahkim etmeyi, enerji tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeyi ve Güney Kafkasya'da istikrarlı bir ortakla hareket etmeyi hedeflemektedir. Azerbaycan, bu hedefler doğrultusunda bölgesel bir denge unsuru ve güvenilir bir enerji ortağı olarak öne çıkmaktadır.

Askeri ve savunma alanında da Türkiye'nin mevcut kapasitesi dikkat çekici bir unsur olarak değerlendirilmektedir. Türkiye, NATO ittifakı bünyesindeki önemli askeri güçlerden biri olarak Avrupa'nın güneydoğu kanadında kritik bir sorumluluk üstlenmektedir. Bu yetkinlik, Türkiye'nin bölgesel güvenlik mimarisindeki ağırlığını artırmaktadır. Azerbaycan açısından bakıldığında ise Türkiye ile yürütülen savunma sanayii ve askeri iş birliği, bölgedeki güvenlik sınamalarına karşı önemli bir dengeleyici ve destekleyici faktör niteliği taşımaktadır.

Azerbaycan 30 Ağustos 1991'de bağımsızlığını yeniden ilan ettiğinde, Türkiye bu kararı ilk tanıyan devletlerden biri olmuştur. Bağımsızlığını yeni kazanan Azerbaycan, iç istikrarını tesis etmeye, toprak bütünlüğünü korumaya ve uluslararası sistemle bütünleşmeye çalışırken; Türkiye de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla ortaya çıkan yeni jeopolitik konjonktürde Türk dünyasıyla ilişkilerini geliştirme imkânı bulmuştur.

Dağlık Karabağ sorunu, iki ülke arasındaki yakın eşgüdüm ve dayanışma gerekliliğini daha görünür hale getirmiştir. Ermenistan'ın işgal politikaları ve Rusya'nın bölgedeki nüfuzu, tarafları ortak bir güvenlik perspektifi etrafında yakınlaştırmıştır. Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Bakü-Tiflis-Erzurum projeleri ise bu stratejik yakınlaşmanın ekonomik temelini güçlendirmiştir.

İlişkilerde Yeni Seviye

İlişkiler, 15 Haziran 2021'de Şuşa'da imzalanan Müttefik İlişkilere Dair Beyanname ile yeni bir aşamaya taşınmıştır. Şuşa Beyannamesi, iki ülke arasındaki ilişkileri müttefiklik seviyesine yükseltmiştir. Beyanname, taraflar arasında siyasi, askeri, ekonomik ve enerji alanlarında daha yakın bir iş birliğini ve istişareyi öngörmektedir.

Beyannamenin en çok tartışılan hükmü, taraflardan birine yönelik saldırı durumunda diğer tarafın destek vermesine ilişkindir. Metin, bu desteğin Birleşmiş Milletler Şartı'nın 51. maddesinde yer alan meşru müdafaa hakkı çerçevesinde verileceğini belirtir. Bu ifade, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki savunma ilişkisinin uluslararası hukuktaki meşru savunma ilkesine dayandığını gösterir. Bu çerçeve, Azerbaycan'ın güvenlik kaygılarını azaltırken, Türkiye'nin bölgesel istikrara katkı sağlama kapasitesini de somutlaştırır. Beyanname, iki ülkenin ilişkilerini duygusal yakınlığın yanında yazılı ve kurumsal bir taahhüde dayandırmasına vesile olmuştur.

2020'deki İkinci Karabağ Savaşı, Azerbaycan'ın işgal altındaki topraklarının önemli bir bölümünü geri almasıyla sonuçlanmıştır. Şuşa'nın kurtarıldığı 8 Kasım, Azerbaycan'da Zafer Günü olarak kutlanmaya başlanmıştır. Bu tarih, Atatürk'ün vefat yıl dönümüne denk gelmemesi için 10 Kasım yerine 8 Kasım olarak belirlenmiştir.

Yeni Dönem

Son dönemde ilişkilerin duygusal ve siyasi boyutu yeniden görünür olmuştur. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Güney Kore ziyareti sırasında Azerbaycan hava sahasından geçerken Azerbaycan halkının Zafer Günü'nü kutladı. Ardından 8 Kasım 2026'da Azerbaycan'a resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Şuşa'da Cumhurbaşkanı Aliyev ile yapılan görüşme ve ortak basın toplantısı, iki ülke arasındaki birliğin ve karşılıklı dayanışmanın altını çizdi. Ardından Cumhurbaşkanı Aliyev, 10-11 Kasım 2026'da Antalya'da düzenlenen BM İklim Değişikliği Konferansı COP31 kapsamında Türkiye'ye geldi. Aliyev, COP31 liderlik sürecinde Türkiye ve Avustralya'ya desteğini açıkladı. Bu ziyaret, iki ülkenin iş birliğinin iklim diplomasisi gibi küresel meselelerde de ortak bir paydada buluştuğunu gösterdi.

Sonuç olarak Azerbaycan ile Türkiye'yi birbirine bağlayan şey yalnızca ortak bir dil ya da tarih değil, aynı zamanda birbirini tamamlayan coğrafi, enerji ve güvenlik ihtiyaçlarıdır. Azerbaycan, denize kıyısı olmayan bir ülke olarak güvenilir bir transit ortağa ve Avrupa'ya uzanan enerji hatlarına ihtiyaç duymaktadır. Türkiye ise Avrupa'ya açılan kapısı, NATO içindeki askeri ağırlığı ve Kafkasya'da istikrarlı bir ortağa duyduğu ihtiyaçla bu ilişkinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Şuşa Beyannamesi, bu karşılıklı ihtiyacı hukuki ve kurumsal bir çerçeveye oturtmuştur. "Bir millet, iki devlet" sözü ilişkinin duygusal derinliğini ifade ederken, Şuşa Beyannamesi ve enerji-ulaştırma projeleri bu ilişkinin stratejik sürekliliğini gösterir. İlişkinin geleceği, bu iki boyutun birlikte gözetilmesine, şeffaf istişareye ve bölgesel istikrarın korunmasına bağlı olacaktır.