ÇOMÜ Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç yaptığı çalışmalar sonucunda, Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde bir saray şehri yaptırdığını ortaya çıkardı.
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı ve öğretim üyesi Prof. Dr. Gürhan Kirilen, Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun yazdığı bir şiirine düştüğü açıklama notunda, Bilge Kağan'ın saray kentinden bahsettiğini fark etti.
Bunun üzerine konuyu ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile paylaştı. Akademisyenlerin geniş çaplı araştırmaları sonucunda şehrin, günümüzde Moğolistan'ın Hotont kasabasında olduğu tespit edildi.
Doç. Dr. Erkoç: "Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde bir saray şehri yaptırdığını tespit ettik" | Video
Yeni keşif üzerine Erkoç yaptığı açıklamada, "Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek" dedi.
Meslektaşının okuduğu bir şiirde yer alan not ile bu araştırmaya başladıklarını söyleyen Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, "Yaptığımız çalışmalar sonucunda Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde bir saray şehri yaptırdığını tespit ettik. Bunu ilk fark eden kişi benim değerli meslektaşım ve arkadaşım Prof. Dr. Gürhan Kirilen. Hoca, 13'üncü yüzyılda yazılmış bir şiirin içindeki açıklama notunda bunu fark etti. Birkaç hafta önce ben de bilmiyordum böyle bir metin olduğunu. Çünkü ben tarihçiyim ve tarihçiler genel olarak çok edebiyat metinlerine bakmıyorlar. Halbuki bakmak gerekiyor. Bunu da anlamış olduk. Yelü Zhu adında bir şair bu bilgiyi bize veriyor. Kendisi Kitan asıllı, aslen Çinli değil, Moğollarla akraba bir topluluktan. Yelü Zhu, gençliğinde bu bölgeden geçmiş. Babası Cengiz Han'ın bir veziri; Yelü Chucai adlı bir vezirin oğlu. Şöyle bir bilgi veriyor bize:
'Moğol başkenti Karakurum'un 35 kilometre kuzeybatısında veya aynı zamanda Kül Tigin Yazıtı'nın yine 35 kilometre güneybatısında Bilge Kağan'ın saray şehri vardır' diyor. Demek ki kendi yaşadığı dönemde kalıntılar hala gözüküyormuş. Bölgeyi iyi bildiğini anlıyoruz, yani öyle Çin'de, başkentte oturup yazmamış. Bizzat gitmiş, görmüş buraları. Güvenilir bir kaynak olduğunu anlıyoruz. Moğol İmparatorluğu başkenti Karakurum, Ögeday Kağan tarafından 1230'lu yıllarda kuruldu. Aslında bunun oradaki bir geleneğin ihyası olduğunu bize söylüyor. 'Buralar aslında Bilge Kağan'ın eski topraklarıydı, şu mesafede saray şehri vardı' diyor. Gong saray demek, cheng de şehir anlamına geliyor Çince'de; etrafı surla çevrili yapı demek, yerleşim demek aslında. Bundan ilham alınarak oraya çok yakın bir mesafede zaten Karakurum'un kurulduğunu bize anlatmak istiyor şair burada. Devlet adamı aynı zamanda kendisi" dedi.
Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Hotont kasabası ve çevresinde Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olduğuna dikkat çekerek, "Uydu görüntülerinden baktığımızda Göktürklerden hemen sonra Uygurlar bu bölgeye hakimler. Yine Orhun Nehri kıyısında Ordu Balık ya da Karabalgasun olarak bilinen bir başkentleri var ve bu bizim bahsettiğimiz yere de çok yakın, yani 15 kilometre kadar bir mesafede yer alıyor. Orhun Yazıtları yine bu bölgede. Moğol başkenti sonradan yine burada kurulmuş. Burası aslında Hunlardan itibaren bütün bu Türk ve bozkır devletlerinin idare merkezi olmuş. Dolayısıyla tesadüf değil.
Göktürklerden bahseden esas Çin kaynaklarında, hanedan yıllıklarında ve diğer resmi listelerde şöyle bir anekdot anlatılır: 'Bilge Kağan etrafı surlarla çevrili bir şehir yaptırmak ister, bir başkent yaptırmak ister. İçine de Budist ve Taoist tapınaklar yaptırmak ister.' Hatta bunu devlet meclisine sunduğunda danışmanlar da devlet adamları da kabul ederler bunu. Fakat esas danışmanı Tonyukuk karşı çıkar. İşte 'bu bizim yaşam tarzımıza aykırıdır, bizim avantajlı olmamızın sebebi hareketli yaşamamızdır, konar göçerliktir. Eğer sabit bir şehir yaparsak düşmanın eline burası geçebilir' diyerek uyarılarda bulunur. Bu kaynağın bize anlattığına göre Bilge Kağan ve devlet adamları vazgeçerler. Fakat anladığımız kadarıyla iş böyle sonuçlanmamış. Bu bahsettiğim anekdot Göktürklerin kendi yazıtlarında yer almıyor, Çin kaynaklarında yer alıyor. Biraz doğruluğu konusunda kuşkularımız açıkçası var. Biz tarihçiler ve dilciler olarak biraz kuşkuyla yaklaşıyoruz. Ama anladığımız kadarıyla Bilge Kağan belki ilk başta ikna olmuş danışmanı Tonyukuk'un görüşlerine, fakat sonrasında bu şehri yaptırdığını anlıyoruz" şeklinde konuştu.
Doç. Dr. Erkoç, sözlerine şöyle devam etti:
"Günümüzde Hotont diye bir kasabaya denk geliyor. Uydu görüntülerinden ve bu verilen mesafelerden baktığımızda zaten ilk Gürhan Hoca bunu fark ediyor yaptığı hesaplamalarla. Günümüzde Hotont diye bir kasaba var bu bahsettiğimiz bölgede. Uydu görüntülerinden baktığımızda biz burada yapı izleri gördük. Birkaç tane böyle farklı farklı yapılar var. Tabii bu yapılar doğrudan doğruya Bilge Kağan'ın sarayına mı ait, yoksa daha sonraki dönem eserleri mi, bunu şu anda bilmiyoruz. Bölgede yapılacak arkeolojik çalışmalarla herhalde daha net bir şekilde konuşabiliriz diye düşünüyoruz.
Orada bir yüzey araştırması yapılması gerekiyor, belki kazılar yapılması lazım. Bununla alakalı girişimlerimiz olacak. Çin kaynakları özellikle Göktürkler hakkında çok basmakalıp ifadeler kullanır: Suları, otlakları takip ederek yaşarlar, sabit yerleri yoktur gibi böyle önyargılı bilgiler veriyorlar. Ama biz mesela Göktürk Yazıtları'ndan aslında bu bölgelerde bazı şehirlerin ve kalelerin olduğunu biliyoruz. Böyle şehirler, kaleler varken bir başkentlerinin olmadığını düşünmek zaten çok tuhaf geliyordu. Ve hemen sonrasındaki Uygurlardan kalma, şu anda sadece Orhun Vadisi'nde 50 civarında yerleşim tespit edilmiş. Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Pek çok yerleşim var. İlerleyen süreçlerde, belki on yıllar içerisinde, bölgedeki yani Moğolistan'daki eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgilerimiz belki de çok değişecek."
Kurumuş bir nehir yatağı boyunca konumlanan anıtın merkezinde, yaklaşık 12 metre çapında oval bir höyük yer alıyor. Höyükten doğuya, yani gün doğumuna doğru paralel şekilde uzanan ve harçsız yerel kireçtaşı levhalardan inşa edilen iki uzun taş hat, yapıya adını veren "anten" formunu oluşturuyor.
Araştırmacılar, bölgedeki kireçtaşı levhalarının hafif yapısı sayesinde bu devasa yapının kalabalık ordulara gerek duyulmadan, küçük bir topluluk tarafından kolektif bir çabayla inşa edilebildiğini değerlendiriyor.
KEMİK BİYOAPATİTİ SAYESİNDE TARİH İLK KEZ DOĞRUDAN TESPİT EDİLDİ
Çöl ikliminin aşırı yıpratıcı etkisi nedeniyle organik kalıntıların hızla yok olması ve kemiklerdeki kolajenin tükenmesi, geçmişteki tarihlendirme girişimlerini sonuçsuz bırakmıştı. Bu engeli aşmak isteyen bilim insanları, kemik dokusunun mineral kısmını oluşturan biyoapatit üzerinden radyokarbon (C14) analizi yöntemini uyguladı.
Yapılan ölçümler, dev anıtın günümüzden 4.100 ila 4.417 yıl öncesine, yani MÖ 3000 yıla ait olduğunu kesinleştirdi. Bu veriler, Atlantik Sahra bölgesindeki bir mezar için elde edilen ilk doğrudan tarihleme başarısı olarak arkeoloji tarihine geçti.
Anıtın merkezindeki mezar odasında yapılan incelemelerde, 25-35 yaşlarında yetişkin bir bireye ait iskelet kalıntıları bulundu. İskeletin başının güneye, bükülmüş bacaklarının ise batıya dönük olduğu belirlenirken, kemiklerdeki yüksek tahribat sebebiyle cinsiyet tespiti yapılamadı. Mezar hediyesi olarak ise yalnızca devekuşu yumurtası kabuğundan özenle işlenmiş dört adet halka biçimli boncuk çıkarıldı.
Sahra'nın henüz tamamen kuraklaşmadığı ve sulak alanların bulunduğu Neolitik dönemin son evrelerine işaret eden bu yapının, doğu yönelimli uzun taş hatlarının işlevi ve simgesel anlamı hâlâ gizemini koruyor. Bilim insanları, civardaki benzer höyükleri inceleyerek yapının kullanım amacına dair yeni sırlar çözmeyi hedefliyor.
Çin'in Xi'an Xianyang Uluslararası Havalimanı'nın genişleme sahasında yürütülen arkeolojik kazılarda, Çin'i MÖ 221 yılında ilk kez birleştiren İmparator Qin Shi Huang'ın manevi büyükannesi Dul İmparatoriçe Huayang'a ait görkemli mezar kompleksi bulundu.
Yüzyıllardır aranan ve defalarca yağmalanmasına rağmen yüzlerce değerli eserin gün yüzüne çıkarıldığı alan, imparatorluk cenaze mimarisinin ilk örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.
İMPARATORİÇENİN MEZARI HAVALİMANI ŞANTİYESİNDE ÇIKTI
Çin'in Xi'an Xianyang Uluslararası Havalimanı'nın genişleme sahasında gerçekleştirilen arkeolojik saha çalışmaları, ülke tarihini baştan yazacak nitelikte bir keşfe ev sahipliği yapıyor. Modern uçak pistlerinin hemen yanı başında gün ışığına çıkarılan anıtsal lahit kompleksinin, Çin'i MÖ 221 yılında ilk kez tek bir çatı altında toplayan efsanevi İmparator Qin Shi Huang'ın manevi büyükannesi Dul İmparatoriçe Huayang'a ait olduğu belirlendi.
Yüzyıllar boyunca kaçak kazılarla defalarca yağmalanmasına karşın, kompleksten çıkarılan yüzlerce seramik, bronz, yeşim ve cam eser dönemin ihtişamını günümüze taşıyor.
LABORATUVAR VERİLERİ TARİHİ DOĞRULADI
Arkeologların 2018 yılında başlattığı ve 2022 yılında derinleştirdiği çalışmalarda elde edilen buluntular üzerinde yapılan radyokarbon tarihleme analizleri, mezarın MÖ 389 ile 208 yılları arasında inşa edildiğini gösterdi.Bu zaman aralığı, MÖ 230 yılında yaşamını yitiren İmparatoriçe Huayang'ın dönemiyle birebir örtüşüyor.
Saha araştırmalarının ilk aşamasında Kuzey Zhou Hanedanlığı'na ait olduğu sanılan yapının, detaylı incelemelerin ardından Savaşan Devletler Dönemi'ndeki Qin Devleti'nin kraliyet mimarisini yansıttığı netleştirildi. İmparatoriçe Huayang, sadece bir hükümdar eşi olarak değil, Çin'in siyasi kaderini değiştiren hamleleriyle de tarihe geçmiş bir isim.
Kral Xiaowen ile olan evliliğinden çocuğu bulunmayan Huayang, rehin olarak başka bir devlete gönderilen genç prens Ying Yiren'i evlat edinerek tahtın varisi olmasını sağladı. Bu kritik karar, Ying Yiren'in tahta çıkmasının ardından oğlu Qin Shi Huang'ın tüm Çin'i birleştiren tarihi zaferler kazanmasına zemin hazırladı.
Dolayısıyla bulunan mezar, birleşik Çin İmparatorluğu'nun temelini atan en kilit aktörlerden birinin ebedi istirahatgahı olma özelliğini taşıyor.
İMPARATORLUK MEZARLARININ İLK MİMARİSİ
Tarihi yazılı kaynaklar Huayang'ın eşi Kral Xiaowen ile aynı alana gömüldüğünü kaydetse de, yeni arkeolojik veriler bu duruma farklı bir boyut kazandırıyor. Kralın mezarından yaklaşık 2,3 kilometre uzakta konumlanan bu bağımsız kompleks, Qin Krallığı'nda cenaze mimarisinin değişim geçirdiğini kanıtlıyor.
Hükümdarların çok sayıda eşinin bulunması nedeniyle hükümdar ve eşlerinin ayrı komplekslere gömülmesi geleneğinin tam da bu dönemde başladığı anlaşılıyor.
Araştırmacılar, havalimanı sahasındaki bu yerleşimin, dünyaca ünlü Toprak Askerler'e (Terracotta Army) de ev sahipliği yapan anıtsal imparatorluk mezarlarının bilinen ilk mimari prototipi olduğunu vurguluyor.
Belçika'nın Flandre bölgesindeki Damme yakınlarında gerçekleştirilen arkeolojik araştırmada, kazı ekiplerinin yardımına bu kez teknoloji ya da gelişmiş ekipmanlar değil, köstebekler yetişti. Ghent Üniversitesi araştırmacıları, hayvanların toprağı yüzeye çıkarmasıyla oluşan 814 köstebek tepesini inceleyerek Orta Çağ'da kullanılan kayıp bir yerleşime ait önemli izlere ulaştı.
Yapılan incelemelerde 2 bin 810 arkeolojik parça bulunurken, buluntuların 13. ve 14. yüzyıllara tarihlenen tuğla bir kapı yapısına işaret ettiği belirlendi.
KÖSTEBEKLERİN AÇTIĞI TÜMSEKLER TEK TEK İNCELENDİ
Araştırma, Batı Flandre'deki tarihi Damme kenti yakınlarında gerçekleştirildi. Orta Çağ'da Brugge'nin dış limanı olarak önemli bir konuma sahip olan Damme ve çevresinde çok sayıda hendekle çevrili çiftlik yerleşimi bulunuyordu. Zaman içinde tarımsal faaliyetler nedeniyle bu yapıların önemli bir bölümü ortadan kayboldu. Ancak bazı kalıntılar, sürülmeyen çayırlık alanların altında korunmaya devam etti.
Arkeologlar da bu kalıntıların izini sürmek için köstebeklerin toprağı yüzeye çıkarmasından yararlandı. Araştırmacılar, 814 köstebek tepesinin konumunu GPS ile kaydetti. Daha sonra topraklar 6 milimetrelik eleklerden geçirilerek ortaya çıkan arkeolojik parçalar toplandı.
İnceleme sonucunda 814 tümseğin 421'inde arkeolojik malzeme bulundu. Toplamda 2 kilogramdan fazla ağırlığa sahip 2 bin 810 parça elde edildi. Buluntular arasında seramik, tuğla parçaları, metal nesneler ve doğal taşlar yer aldı.
800 YILLIK YAPININ İZLERİNE ULAŞILDI
Daha önce yapılan jeofizik ölçümlerde de bu bölgede yer altında bir anomali tespit edilmişti. Toprak örnekleri ise bölgede yoğun tuğla kalıntılarının bulunduğunu ortaya koydu. Arkeologlar, farklı yöntemlerden elde edilen verileri bir araya getirerek söz konusu yapının büyük bir Orta Çağ çiftliğine ait tuğla bir giriş kapısı olduğu sonucuna ulaştı.
KÖPRÜ VE ESKİ YOLUN İZLERİ DE BULUNDU
Araştırmada yalnızca kapı yapısının izlerine rastlanmadı. Çevredeki hendeğin karşı tarafında bulunan iki paralel anomali, yapıya ulaşan bir köprünün başlangıç bölümüne ait olabileceği şeklinde değerlendirildi. Alanda uzanan doğrusal bir çöküntünün ise eski bir ulaşım yolunun kalıntısı olabileceği belirtildi.
YAPININ NASIL GÖRÜNDÜĞÜ HENÜZ BİLİNMİYOR
Araştırmacılar, yapının henüz kazılarak tamamen ortaya çıkarılmaması nedeniyle Orta Çağ'daki görünümünün kesin olarak belirlenemediğini belirtiyor.
KÖSTEBEKLER ARKEOLOGLARA NASIL YARDIM EDİYOR?
Bu yöntem özellikle geleneksel kazı çalışmalarının sınırlı olduğu koruma altındaki çayırlık alanlarda önemli bir araştırma aracı olarak değerlendiriliyor. Ancak araştırmacılar önemli bir noktaya da dikkat çekiyor: Amaç köstebekleri arkeolojik alanlara getirmek değil, zaten doğal olarak gerçekleştirdikleri kazı faaliyetlerinin ortaya çıkardığı malzemeleri değerlendirmek. Çünkü köstebeklerin açtığı tüneller gömülü arkeolojik kalıntılara zarar da verebiliyor. Damme'de ise köstebeklerin açtığı tümsekler, yüzyıllardır kayıp olan bir Orta Çağ yapısının izlerinin yeniden ortaya çıkarılmasına yardımcı oldu.
1700 YILLIK SARAYIN KULESİNDE BULUNANLAR DA ŞAŞIRTMIŞTI!
Sırbistan'ın doğusundaki Negotin şehri yakınlarında yer alan Vrelo–Šarkamen arkeolojik alanında yürütülen kazı çalışmalarında, yaklaşık 1700 yıllık görkemli bir Roma hamamı ortaya çıkarıldı.
Arkeologlar, dairesel mimariyle tasarlanan bu hamamın anıtsal bir imparatorluk sarayının dev köşe kulesinin alt bölümüne yerleştirildiğini tespit etti.
Yapılan araştırmalar, Roma İmparatorluğu sınırları içerisinde dev bir kulenin içine bu şekilde hamam inşa edilmesinin bilinen doğrudan başka bir örneği olmadığını ve mimari açıdan eşsiz bir keşif olduğunu gösteriyor.
MS 4. yüzyılın başlarında inşa edildiği belirlenen Vrelo–Šarkamen yerleşkesinin, Roma İmparatorluğu'nun Tetrarşi dönemindeki yöneticilerinden Maximinus Daia ile doğrudan bağlantılı olduğu düşünülüyor.
Surlar ve dev kulelerle korunan alanın yüksek statülü bir imparatorluk yerleşkesi olduğunu belirten uzmanlar, kulenin formuna uygun olarak dairesel biçimde inşa edilen hamamın üzerinin kubbeyle kapatıldığını ve bu kubbede altı pencereli bir aydınlatma açıklığı bulunduğunu kaydetti.
Hamamın içerisinde üç ayrı yıkanma alanı, bir buhar odası ve su ısıtma sistemleri yer alırken; yapının planlamasında saray mensupları ile hamam çalışanlarının girişlerinin birbirinden tamamen ayrıldığı görüldü.
YERDEN ISITMASI BİLE VARMIŞ
Kazılarda Romalıların "hipokaust" adı verilen gelişmiş yerden ısıtma sisteminin izleri de günümüze kadar ulaşmayı başardı.
Ocakta ısıtılan sıcak havanın zeminin altındaki boşluklarda dolaştırılarak tüm yapıyı ısıttığı sistemin yanı sıra, suyun ısıtılmasında kullanılan dev bakır kazanın oturtulduğu kaide de gün yüzüne çıkarıldı.
Bakır kazan günümüze ulaşamamış olsa da korunan kaide sayesinde sistemin çalışma prensibi net bir şekilde anlaşıldı.
SARAYDAN KULENİN ALTINA GEÇİŞ YOLLARI ARALANIYOR
Yaklaşık 30 yıl önce aynı bölgedeki imparatorluk mozolesinde değerli altın takıların bulunması ve mezarın Maximinus Daia'nın ailesiyle ilişkilendirilmesi yerleşkenin önemini artırmıştı.
Arkeologlar şimdi sarayın ana yapısından kulenin alt seviyesindeki bu lüks hamama tam olarak nasıl geçildiğini çözmeye çalışıyor.
Devam eden kazılarla birlikte 1700 yıllık bu sıra dışı yapının işleyişine dair yeni sırların aydınlatılması bekleniyor.
ABD'nin Louisiana eyaletindeki bataklık alanın içerisine gizlenmiş Watson Brake höyük kompleksinin MÖ 3400 yıllarına uzandığı kesinleşti.
Mısır'daki ilk piramitlerden bile yaklaşık 2 bin yıl, İngiltere'deki Stonehenge yapısından ise bin yıl eski olan bu alan, insanlık tarihine ilişkin temel kabulleri sarsmasıyla gündem oldu.
Söz konusu bilimsel keşif, devasa mimarinin yalnızca yerleşik tarım toplumlarınca inşa edilebileceğine dair tarihsel teorileri çürütmüş oldu.
Amatör arkeolog Reca Boughton tarafından keşfedilen detaylı araştırmalarla netleşen çalışmalar, alanın doğal bir yapı olmadığını doğruluyor.
Yürütülen radyokarbon analizleri sonucunda, 11 höyükten ve bunları bağlayan yükseltilerden oluşan yapının inşasına MÖ 3400 civarında başlandığı ortaya çıktı.
Görsel temsilidir.
Yaklaşık 400 yıl boyunca kademeli şekilde genişletilen mimari için 100 bin saatten fazla iş gücü harcandığı hesaplanıyor.
Yüksekliği 7 metreye ulaşan höyüklerin altındaki zeminin özel tekniklerle sıkıştırılmış olması, yapının aşınmadan günümüze kadar ulaşmasını sağlıyor.
Görsel temsilidir.
GÖÇEBE TOPLULUKLAR BÖLGEYİ MEVSİMSEL MERKEZ OLARAK KULLANMIŞ
Kazılarda ulaşılan ev aletleri, balık kalıntıları ve bölgenin en eski çömlek parçaları, kompleksin kalıcı bir yerleşim yeri olmadığını belgeliyor.
Arkeologlar, yapının göçebe avcı-toplayıcı grupların belirli dönemlerde sosyal dayanışma, ticaret ve ritüeller için bir araya geldiği mevsimsel bir merkez işlevi gördüğünü belirtiyor.
Görsel temsilidir.
Mimaride merkezi bir otoritein ya da tek bir hükümdarın izine rastlanmamış olması, devasa bir organizasyonun toplumsal iş birliğiyle yürütüldüğünü gözler önüne seriyor.
Watson Brake, tarım öncesi dönemde de ileri düzey sosyal organizasyonların kurulabileceğini kanıtlayan en eski mimari eserler arasında yer alıyor.