1746-1752 yılları arasında Harem ağalığı yapan Moralı Beşir Ağa zamanla o kadar nüfuz kazandı ki, artık sadrazamların azledilmesi veya tayin edilmesi Moralı Beşir Ağa ile olan ilişkilerine göre belirlenir hâle geldi. Ancak devletin bu şekilde bir hizip tarafından kontrolü zamanla devlet adamları ve halk arasında büyük rahatsızlık yarattı. Sonunda Beşir Ağa öldürüldü, hizbinin üyeleri tasfiye edildi. Hizip üyelerinin servetlerine de devlet el koydu. En büyük gelir de Beşir Ağa'nın devlet hazinesine alınan gelirlerinden elde edildi. Beşir Ağa hizbinin gelirleri, bir yıllık devlet bütçesinin yarısıydı.
Osmanlı tarihinde her dönem iktidarın büyüttüğü hizipler, yani birlikte hareket eden küçük topluluklar, klikler vardı. Farklı hiziplerin varlığı bir manada denetim mekanizması gibi işliyordu. Fakat zaman zaman bazı hizipler rakiplerini tasfiye edip, iktidarın iplerini tek başına ele geçirdiklerinde kontrol de pek mümkün olmuyordu. Bu durumlarda da hizip üyeleri birçok usulsüzlüğe imza atarlar veya haksız kazançlar elde ederlerdi. Böylesine bir durum Moralı Beşir Ağa döneminde yaşandı. Moralı Beşir Ağa'nın etrafında toplananlar zamanla öyle güçlendiler ki bu hizip üyelerinin yıllık geliri, devletin yıllık gelirine yaklaştı. Beşir Ağa ve hizbi sonunda ağır bir şekilde cezalandırıldı. Beşir Ağa'nın hayatı ve hizbinin tasfiye süreci Derya Elvan'ın arşive dayalı olarak çok iyi çalışılmış 'Darüssaade Ağası Moralı Beşir Ağa' isimli doktora tezinde teferruatlı olarak anlatılır.
1. Mahmud
KÖLELİKTEN İKTİDARA
Beşir Ağa, Mora Muhassılı Ahmed Paşa'nın kölesi idi. Ahmed Paşa 1724'te vefat edince Beşir de İstanbul'a gelmek zorunda kaldı. Bir müddet sonra Topkapı Sarayı haremine alındı. Şehzade Mahmud'un musahibi oldu. 1730 yılında Mahmud'un padişah olmasıyla birlikte Beşir'in de yükselişi hızlandı ve cülusla birlikte padişah musahibi oldu. 1732 yılında padişah hazinedarı tayin edildi. Böylece önemli devlet gelirlerinin idaresi onun kontrolüne verildi. Kendisi de gelirlerin işletilmesini ve nasıl idare edileceğine dair tecrübe kazandı. Bu tecrübe sonraki yıllarda birçok geliri eline geçirmesinin zeminini hazırladı. Ayrıca bu görevi vasıtasıyla saray teşkilatında kendisine yakın kişileri önemli görevlere tayin ettirmeye başladı. Böylece Beşir etrafında bir hizip oluşmaya başladı. Hazinedarlık yıllarında devlet idaresinde de söz sahibi oldu. 1736-1739 yılları arasında Osmanlı-Rus-Avusturya Harbi'nde daha çok barış yanlısı grubu destekledi. Bu grubun önde gelen isimleri zamanla tasfiye edilmesine rağmen Beşir Ağa görevinde kalmaya muvaffak oldu.
1746 yılında Osmanlı saray teşkilatının en nüfuzlu ve etkili görevi olan Darüssaade, yani Harem ağalığına getirildi. Bu görevi 1752 yılına kadar yürüttü. Bu süre zarfında devlet idaresi büyük oranda onun eline geçti. İlk icraatı selefi Hacı Beşir Ağa'nın haremdeki adamlarını tasfiye etmek oldu. Zamanla o kadar nüfuz kazandı ki artık sadrazamların azledilmesi veya tayin edilmesi Moralı Beşir Ağa ile olan ilişkilerine göre belirlenir hâle geldi. Bu durum özellikle ulemayı rahatsız etmeye başladı, ancak Beşir Ağa'nın tasfiyesi kolay değildi. Güçlendikçe etrafındakilerin de sayısı da artmıştı. Zamanla Beşir Ağa'ya yakın kişilerin oluşturduğu bir hizip ortaya çıktı. Bu hizip devletin önemli gelirlerini tekellerine aldılar ve büyük bir servet sahibi oldular. Servetlerinin artmasının bir diğer sebebi de herhangi bir göreve atanmak isteyenlerin başta Beşir Ağa olmak üzere onun hizbinin önde gelenlerine yüklü miktarda rüşvet vermek zorunda kalmalarıydı. Artık en küçük memuriyet bile bu hizbin verilen rüşvetle elde edilir hale geldi. Küçük veya büyük ne kadar akçeli iş varsa altından Beşir Ağa ve hizbi çıkıyordu. Her geçen gün servetine servet katan hizip üyeleri artık İstanbul'daki para trafiğini de kontrol eder duruma gelmişti. İhtiyaç sahiplerine yüksek faizlerle borç para veriyorlar veya ölen birinin mal varlığına kanunsuz yollarla çöküyorlardı. Beşir Ağa ve hizbi sadece iç piyasaya değil uluslararası ticarete de yön vermeye başladılar. Osmanlı topraklarında ticaret yapacak Avrupa ülkelerinin İstanbul'daki elçileri, işlerini kolaylaştırmak için Beşir Ağa ve ona yakın isimlere yüklü miktarda rüşvet vermeye başladılar.
Harem ağası.
ÜSKÜDAR KADISI VE KIZINI ÖLDÜRDÜLER
Beşir Ağa ve adamlarının isimlerini kullanarak halka zulmeden kişilerle ilgili şikayetler de her geçen gün artıyordu. Hatta Beşir Ağa'dan rahatsız olanlar İstanbul'da ardı ardına kundak bırakmak suretiyle büyük yangınlar çıkarmaya başladılar. Bardağı taşıran son damla ise Üsküdar Kadısı Numan Efendi'nin Beşir Ağa'nın adamlarından Gürcü Hasan tarafından kamçılanmak suretiyle 1752 yılında darp edilmesidir. Kadı maruz kaldığı bu durumu hazmedemediği için Çarşamba günü yapılan Ağa divanına gidip durumu izah etmek istedi. Fakat bu durumu işiten Şeyhülislam Seyyid Murtaza Efendi buna engel olup, vekilinin gitmesini tavsiye etti. Beşir Ağa ise olayı kapatmak için çabaladı ancak artık olay halkın diline düşmüştü. Kulaktan kulağa Gürcü Hasan'ın yaptıkları anlatıldı ve iş saraya kadar ulaştı. Bunun üzerine Beşir Ağa, adamını cezalandırmak yerine Üsküdar kadısını fırçalayıp, tehdit etti. Bu olaydan bir müddet sonra Kadı Numan Efendi ve kızının meçhul birileri tarafından yıkılan evlerinin altında can vermesi sabırları taşıran son gelişme oldu. Numan Efendi ve kızının öldürülmesi Beşir Ağa ve adamlarının nasıl bir güç zehirlenmesi yaşadıklarını gösteren bir hadiseydi. Bunun üzerine Birinci Mahmud olayı tetkik etmek üzere harekete geçti.
Harem ağası ve padişah.
Gizlice şeyhülislamın konağına gitti. Burada yapılan toplantıda şeyhülislam padişaha, Beşir Ağa ve hizbinin zulümlerine artık son verilmesi gerektiğini, şayet bunun önü alınmazsa tahtının bile tehlikede olduğunu söyledi. Bu sözler üzerine Birinci Mahmud da Beşir Ağa'nın azledilip, Kızkulesi'ne hapsedilmesini emretti. 11 Temmuz 1752'de Beşir Ağa, Kızkulesi'nde cellat tarafından başı kesilerek, öldürüldü. Kesik başı da Topkapı Sarayı'nda Orta Kapı'da halka teşhir edildi. Birkaç gün kesik baş burada sergilendikten sonra Üsküdar'a götürüldü ve Nasuhî Tekkesi'ne defnedildi.
Beşir Ağa'nın öldürülmesinden sonra büyük bir takip de başlatıldı. Bir taraftan Beşir Ağa'nın sakladığı ileri sürülen muazzam hazinesi bulunmaya çalışıldı, diğer taraftan da hizbinin üyeleri tasfiye edildi. Tasfiye sürecinde ilk önce Beşir Ağa'nın en yakınları sorguya çekildiler, sorgulamalarda hizbin diğer üyeleri de tespit edildi ve onlar da sorgulandılar. Bu hizbin önde gelen altı üyesi idam edilirken, 43 kişi de hapse atıldı. Hizip üyelerinin servetlerine de devlet el koydu. En büyük gelir de Beşir Ağa'nın devlet hazinesine alınan gelirlerinden elde edildi. Beşir Ağa hizbinin gelirleri, devlet bütçesinin yıllık gelirinin yarısı kadardı.
Sultanahmet'te Moralı Beşir Ağa Çeşmesi.
BİNLERCE KİTABI VARDI
1746-1752 yılları arasında harem ağalığı yapan Moralı Beşir Ağa'ya "Moralı" denilmesinin sebebi ilk sahibi Ahmed Paşa'nın Mora muhassıllığı yapmasıdır. Ahmed Paşa'nın vefatından sonra Topkapı Sarayı'na alınmış ve Birinci Mahmud ile kurduğu yakınlık sayesinde harem ağalığına kadar yükselmiştir. Harem ağalığı döneminde Osmanlı Devleti'nin işleyişinde Beşir Ağa'nın büyük tesiri oldu. Beşir Ağa, siyasi nüfuzunun yanında özel merakları ve yaptığı hayır eserleriyle de tarihe ismini yazdırmıştır. Beşir Ağa, kendisi hattat olduğu için büyük bir hat koleksiyonu oluşturmuştu. Ayrıca nadir kitap toplamaya da meraklıydı. Vefat ettiğinde 3.252 adet kitabı vardı. Avrupa'da bu büyüklükte şahsi kitap koleksiyon pek görülmez. Kitapları arasında Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nin müellif nüshası tam takımı da bulunuyordu. Beşir Ağa, ok atmaya ve tüfek kullanmaya da meraklıydı. Birinci Mahmud'un huzurunda düzenlenen ok atma yarışmalarında hem bireysel olarak, hem de takım olarak önemli başarılara imza attı. Yine padişahın huzurundaki tüfek atış gösterilerinde isabetli atışları sayesinde ödüller kazandı. Beşir Ağa, aynı zamanda iyi bir at binicisiydi. Harem Ağası vakfiyeler kurmak suretiyle önemli hayır işlerini hayata geçirdi. Mesela, Daye Hatun tarafından yaptırılan Demirkapı Camii'ne hükümdar mahfili ve medrese yaptırıp, camiyi de tamir ettirdi. Yine Yahni Kapan Sokağı'ndaki bir camiyi tamir ettirdi, Süleyman Subaşı tarafından yaptırılan Unkapanı Camii'ni tamir ettirip, buraya hükümdar mahfili ekletti ve çatısını kiremit yerine kurşunla döşetti. Babüssaade Ağası Mahmud Ağa tarafından yaptırılan Ahırkapı Mescidi'ne minber koydurttu. Bunların yanında birçok caminin günlük ihtiyaçlarını karşılamak üzere tahsisat ayırdı. Medrese ve camilere de ihtiyaç duyulan kitaplar vakfetti.
Moralı Beşir Ağa ve ekibinin el konulan mallarından Hazine'ye alınan paraların 18. yüzyıl Osmanlı bütçeleri ile mukayesesi
- Osmanlı Devleti'nin 1747-1748 Bütçe Toplamı 13.827.135 kuruş
- Osmanlı Devleti'nin 1748 Bütçe Toplamı 13.741.281 kuruş
- Osmanlı Devleti'nin 1761-1762 Bütçe Toplamı 14.539.938 kuruş
- Beşir Ağa ve adamlarının menkul ve gayrimenkullerinden Devlet Hazinesi'ne intikal eden miktar 5.648.103 kuruş
Sabah.com.tr Uygulamamızı İndirin
Uygulamalara Özel Ayrıcalıkları Keşfedin!
