Son 5 gündür Orta Doğu ve Körfez hattında yaşanan gelişmeler, yalnızca askeri bir tırmanış değil; küresel ekonomiyi doğrudan etkileyebilecek çok katmanlı bir şokun da habercisi. İran'ın bu kez öncekilerinden farklı olarak, daha sert ve kapsamlı misillemelerde bulunması, Hürmüz Boğazı'nı tümüyle kapatarak, fiilen bir baskı aracına dönüştürmesi ve bölgedeki enerji ile lojistik altyapısını hedef alan açıklamaları, bölgede yaşanan krizin sınırlarını genişletmiş durumda.
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık dörtte birinin geçtiği kritik bir hat. Bu hatta yaşanacak kalıcı bir aksama, yalnızca petrol fiyatlarını yükseltmez; aynı zamanda deniz taşımacılığında navlun ve sigorta maliyetlerini de hızla yukarı çekecektir. Sayısı 700'ü aşan tankerin beklemesi, rotaların uzaması ve savaş sigortası primlerinin artması, varil başına maliyeti birkaç dolar değil, çift haneli rakamlarla yukarı taşıyacaktır. Nitekim, şu anda 20 dolarlık bir artış gözlemledik. Gerginliğin derinleşmesine bağlı olarak, ham petrolün varil fiyatının 100 doların üzerine yerleşmesi halinde, küresel üretim maliyetleri de zincirleme biçimde artacak.
Ancak mesele yalnızca deniz taşımacılığıyla sınırlı değil. Körfez hava sahasında oluşacak bir kapanma ya da kısıtlama da, Dubai, Doha ve Abu Dabi gibi dünyanın en yoğun hava yolu transit merkezlerini işlevsiz hale getirmekte. Avrupa–Asya uçuşları daha uzun rotalara yönelmek zorunda kalacak; uçuş süreleri ve yakıt tüketimi artacak. Bu durum yalnızca havayolu şirketlerinin bilançosunu değil, küresel turizm akışını, hızlı kargo taşımacılığını ve yüksek katma değerli ürün lojistiğini de etkileyecek. Mahsur kalan yolcular, iptal edilen uçuşlar ve artan bilet fiyatları hizmet ticaretinde şimdiden ciddi bir daralma riski doğurmuş durumda.
Enerji fiyatlarındaki sert yükseliş, enflasyon kanalıyla ikinci bir dalga da oluşturacaktır. Akaryakıt ve doğalgaz fiyatları üretim ve ulaştırma maliyetlerini yansıyacak; gıda fiyatları da baskı altına girecek. Küresel enflasyonun yeniden yukarı yönlü ivme kazanması, merkez bankalarının faiz indirimlerini ertelemesine de yol açacak. Bu ise küresel büyüme üzerinde ilave baskı anlamına gelmekte. 1970'lerin petrol şokuna benzer bir arz kaynaklı dalga, bu kez çok daha entegre bir şekilde dünya ekonomisinde hissedilecek.
Türkiye açısından tablo net. Enerji ithalatçısı bir ekonomi olarak, petrol fiyatının kalıcı biçimde 20-30 dolar yükselmesi cari açığı birkaç milyar dolar artıracak. Enerji geçişkenliği dikkate alındığında enflasyonda 3-4 puanlık yukarı yönlü baskı ihtimali güçlü bir stres senaryosu. Lojistik maliyetlerdeki artış ve küresel talep daralması da ihracat performansımızı zorlayabilir. Dolayısıyla bu kriz yalnızca jeopolitik değil, önde gelen ülkeler için makroekonomik dayanıklılık testi anlamına da gelecek.
İran'ın tüm kozlarını masaya sürmüş görünmesi ve ABD'nin önümüzdeki haftalarda daha ağır operasyon seçeneklerini değerlendirebileceğine dair işaretler, sürecin diplomatik yolla çözülmesi ihtimalinin zayıfladığına ve geri dönüşü zor bir eşiğe işaret ediyor. Eğer gerilim kontrollü bir diplomatik zemine çekilemezse, Hürmüz yalnızca bir deniz geçidi olmaktan çıkacak; küresel maliyet artışının merkezi haline gelecek.
Bugün yaşananlar, enerji arzının güvenliğinin askeri caydırıcılıktan çok, lojistik süreklilikle ilgili olduğunu hatırlatıyor. Hürmüz'deki tıkanma, petrol fiyatından uçak biletine, navlundan enflasyona kadar uzanan zincirleme bir ekonomik dalga üretmekte. Dünya ekonomisi salt yeni bir enerji şokuna değil; çok boyutlu bir maliyet girdabına hazırlanmak zorunda. Eğer, Hürmüz'deki 'kördüğüm' çözülmezse, ortaya çıkacak tablo küresel ekonomik dengelerin yeniden yazıldığı bir kırılma anı olacak.