ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a saldırılarıyla başlayan savaşın küresel ve bölgesel ölçekte birçok kırılma ve yeni dinamiğin ortaya çıkmasına sebebiyet verdiği ve bu dinamiklerin bir dönüşümü tetiklediği açık bir biçimde görülüyor. Bunu söylemek için müneccim olmaya gerek yok. Ancak dinamiklerin ne yönde şekilleneceği tam bir muamma. Küresel ve bölgesel düzen farklılaşırken, ülkeler arasındaki ikili ilişkiler de yeniden şekilleniyor. Zira sert ve yumuşak gücün iç içe geçtiği hibrit bir düzen söz konusu. Bir tarafta füzeler, savaş uçakları, gemiler, dronlar ve diğer silah sistemleri; diğer tarafta yapay zekâ, algoritmalar, büyük veri, siber operasyonlar, ekonomik yaptırımlar, enerji politikaları ve enformasyon savaşı.
Bu doğrultuda ABD/İsrail – İran savaşının hemen her yönüyle doğrudan yansıdığı belki de ilk ülke Irak. Zaten savaş boyunca da hem ABD ve İsrail'in hem de İran'ın vurduğu tek ülke Irak oldu. ABD ve İran arasındaki çatışmalar zaman zaman azalsa hatta dursa bile Irak'taki yansımaları devam ediyor. Bu anlamıyla Irak, Orta Doğu'daki çatışmaların "yankı odası"na dönüşmüş durumda. Özellikle ABD – İran çekişmesinin ana coğrafyası. Bu durum sadece bugüne özgü değil. Özellikle 2003 sonrası süreçte ABD – İran rekabetinin Irak'taki siyasal süreci şekillendirdiği, ülkenin gidişatını yakından belirlediği görülüyor. Nitekim son dönemde de bu durum Irak'ta belirgin bir kırılmaya yol açmış durumda. Burada Irak'ı birkaç açıdan değerlendirmek gerekiyor.
Öncelikle Irak ülkesel olarak kendini bulma çabası içerisinde. 2021'deki seçimlerin ardından Muhammed Şiya es-Sudani ile somutlaşmaya başlayan ancak temel dönüşümün 2019'daki protesto gösterileri ile başladığı Irak'ta "milli kimlik, egemenlik, dengeli ve tarafsız dış politika" gibi kavramlar üzerinden bir yeni bir süreç inşa ediliyor. Ancak Irak'taki tarihsel, siyasal ve toplumsal dinamikleri ve kırılganlıkları halen buna izin vermiyor. Nitekim bugünler de Irak'ın bu sancıları derinden yaşadığını görüyoruz. 2025'te yapılan parlamento seçimlerinin ardından Mayıs 2026'da Ali ez-Zeydi başbakanlığında kurulan hükûmet, Sudani hükûmetinin bıraktığı yerden devam ederek ülkesel egemenliği sağlama yönündeki adımları seviyeyi arttırarak devam etti.
Zeydi göreve gelir gelmez, silah kullanma tekelinin sadece devlet elinde olması gerekliliğinde hareketle özellikle Şii milis grupların silahlarını bırakması konusunda bir süreç başlattı. Tabi bu programın bir tarafı Irak'ın devlet otoritesi ve kurumsallığının sağlamlaştırılması olduğu kadar diğer tarafı ABD'nin Irak üzerinde oluşturduğu baskıyla ilgiliydi. Zira ABD, İsrail ile birlikte İran'a karşı başlattığı savaşta İran'ı elindeki en büyük kozlardan biri olan "vekil unsurları" savaş sistematiğinden elimine etmeye ve böylece İran'ın elini de zayıflatmaya çalışıyordu. İran açısından da Irak'taki Şii milis gruplar ciddi bir direnç noktası olduğu kadar ileri bir karakol görevi de görüyor.
Irak'ın egemenlik testi: Curf es-Sahar
Bu noktada Irak, milis gruplar üzerinde ciddi bir teste sokuldu. Özellikle Irak'ta, İran'a yakın Şii milis grupların en net şartı olan Irak'taki ABD askeri varlığı, Irak ve ABD arasındaki anlaşma doğrultusunda 30 Eylül 2026 itibariyle tamamen son buldu. Zeydi da daha önce Şii milis gruplara silah bırakma konusunda verdiği süreyi 30 Haziran 2027'ye kadar uzatarak periyodik bir süreç tanımladı. 30 Eylül'den sonraki ilk 90 gün çatışmasızlık dönemi olarak planlanıyordu. Bu süreçte ABD dâhil silah bırakmak istemeyen gruplara saldırmayacak ve süreç konusunda bir güven inşa dönemi olacaktı. Ancak son günlerde Jurf es-Sahar (Nasr) üzerinden yaşanan gelişmeler bu sürecin ne kadar zor olduğunun göstergesi.
Jurf es-Sahar'dan petrol kaçakçılığı yapıldığına dair istihbarat raporları olduğu iddia edilen belgelerin ortaya çıkmasından sonra bölgeye hükûmet tarafından bir heyet gönderildi ve bu bölgeyi kontrol eden Ketaib Hizbullah milislerinin bu bölgeyi Irak hükûmet güçlerine devretmesi istendi. Ancak Ketaib Hizbullah bölgeyi terk etme konusunda bir direnç içerisinde. Zira Ketaib Hizbullah grubu silah bırakmaya direnen grupların da başında geliyor. Nitekim Irak hükûmeti açısından tek mesele milislerin silahlarını toplamak değil. Hükûmet milis grupları bağımsız askeri güç olarak ayakta tutan ekonomik, güvenlik ve istihbarat mekanizmalarını da ortadan kaldırmayı hedefliyor.
Hükûmet, silahların teslim alınmasını sağlayabilse bile milislerin finansman kaynaklarını, yerel güvenlik yapılarını ve devlet kurumları üzerindeki etkilerini sınırlayamadığı takdirde bu grupların bağımsız hareket etme kapasitesini bütünüyle ortadan kaldıramayabilir. Aynı şekilde, milislerin resmi, güvenlik kurumlarına entegrasyonu da tek başına yeterli değil. Asıl belirleyici olan, bu birliklerin kendi örgütsel liderlerine mi yoksa devletin merkezi emir-komuta zincirine mi fiilen bağlı kalacağı olacak. Bu aynı zamanda Irak için İran'ın baskısına ne kadar direnebileceğinin de testi. Zira uzun süre sonra İran Devrim Muhafızları Komutanı İsmail Kaani'nin hükûmet ve Hizbullah arasındaki sorun üzerine Irak'a gitmesi ve taraflarla görüşmesi bir tesadüf değil.
Vaşington-Tahran kıskacında Şii ikilemi
Aslında bütün bu gelişmeler, Irak'ın 2003'ten bu yana kurtulmaya çalıştığı ABD-İran çekişmesinin yeni bir yansıması. Bir tarafta kendi egemenliğini sağlamaya, devlet otoritesini güçlendirmeye ve bağımsız hareket etmeye çalışan bir Irak var. Diğer tarafta ise Irak siyasetinin yürütücü gücü Şiilerin İran'la tarihsel, din, toplumsal ve siyasi bağları söz konusu. Bu durum Iraklı Şii gruplar açısından da bir ikilem oluşturuyor. Zira İran'la ilişkilerin nasıl sürdürüleceği, bu ilişkilerin Irak'ın ulusal çıkarları karşısında nereye konumlandırılacağı konusunda Şii gruplar arasında da ciddi ayrışmalar ortaya çıkıyor.
Üstelik ABD'nin özellikle petrol gelirleri ve dolar akışı üzerinden Irak ekonomisi üzerinde kurduğu baskı, Bağdat'ın hareket alanını iyice daraltıyor. Bu noktada ABD'nin İran'a yakın silahlı grupların etkisini azaltarak merkezi hükûmeti güçlendirmeye yönelik adımlarının da Iraklı Şii gruplar açısından karşılıksız kalmadığı görülüyor. Nitekim ABD'nin terör örgütleri listesinde yer alan ve Irak'taki en etkili milis gruplardan biri olan Kays el-Hazali liderliğindeki Asaib Ehl el-Hak'ın son dönemde siyasi ve kurumsal kimliğini öne çıkarması, silahların devlet kontrolüne alınmasına yönelik sürece destek vermesi yaşadığı dönüşüm bunun en dikkat çekici örneklerinden biri. Ancak Irak'ın önündeki temel mesele sadece silahlı grupların tasfiyesi değil. ABD ve İran arasındaki rekabetin Irak'ın siyasi geleceğini ne ölçüde belirlemeye devam edeceği. Irak zincirlerini kırmaya çalışıyor, ancak bu zincirlerin bir ucu Vaşington'a, diğer ucu Tahran'a uzanıyor.
Türkiye: Kıskaçtan çıkışın anahtarı
Bu noktada Türkiye'nin pozisyonu Irak açısından bir çıkış yolu niteliğinde. Türkiye'nin Irak politikasının öncelikleri noktasında Irak'ın siyasi birliği ve toprak bütünlüğü çerçevesinde, Irak'ın istikrarını katkı sunacak işbirliği imkanlarının geliştirilmesi bir temel oluşturuyor. Özellikle geçmişi daha eskiye dayansa da 2024'te yapılan anlaşma ile somutlaşan Kalkınma Yolu Projesi bu iş birliğinin en temel taşlarından biri. Iraklılar da tüm problemlere rağmen Kalkınma Yolu Projesi'ne her alanda sahip çıkıyor. Nitekim SETA'nın Irak'taki en köklü ailelerden biri olan Hekim ailesinin Hikme Hareketi'ne bağlı bir düşünce kuruluşu olan Enki Vakfı ile 14-16 Kasım 2026 tarihlerinde "Kalkınma Yolu ve Sürdürebilir İş Birliği Yolları" başlığıyla Bağdat'ta gerçekleştirdiği Türkiye – Irak Düşünce Kuruluşları Buluşması bu anlamıyla son derece önemli ve dikkat çekici.
Programda Hikme Hareketi lideri Ammar el-Hekim'in bizzat katılımının yanı sıra farklı partilerden olsalar da Ulaştırma, Ticaret ve Maliye Bakanlarının katılım sağlaması hem konuya olan ilginin hem de Türkiye ile iş birliğine verilen önemin bir göstergesi. Buluşmada yapılan konuşmalarda da iki ülkenin her alanda daha fazla işbirliği yapılmasına yönelik güçlü vurgular bir temenni olmanın da artık ötesine geçiyor. Bu noktada buluşmada SETA ve Enki Vakfı arasında "Türkiye – Irak Düşünce Kuruluşları Ağı"nın kurulduğunun ilan edilmesi de akademik ve entelektüel düzeyde sağlanacak işbirliğinin somutlaştırılmasına katkı yapacak bir adım oldu.
Özellikle iki ülkenin entelektüel kapasitesinin üreteceği ortaklıklar Türkiye ve Irak arasındaki iş birliğine güçlü bir destek sağlayacağı gibi karşılıklı anlayış ve ortak düşünce dünyasının oluşturulmasına da imkan verecek. Buradan hareketle Türkiye, ABD ve İran arasındaki güç mücadelesinde sıkışan Irak açısından hem bir hareket alanı hem de bu sıkışmışlıktan çıkış için önemli bir imkan sunuyor. Özellikle karşılıklı çıkarlar temelinde geliştirilecek iş birliği, Irak'ın kendi ayakları üzerinde duran, egemenliğini güçlendiren ve bölgesel dengelerde daha bağımsız hareket edebilen bir ülkeye dönüşmesinde Türkiye'nin rolünü daha da önemli hale getiriyor.