Savaşın en sıcak zamanları...
1943...
Her gün Avrupa semalarına çıkan yüzlerce ABD Hava Kuvvetleri uçağının bir bölümü geri dönmüyor...
Gelenler de delik deşik...
Ordu uçakları zırhlamaya karar veriyor ama zırh sıkıntılı bir şey o dönemde...
Ağırlığı arttırıyor, manevra kabiliyetini düşürüyor.
İstatistiki bir çalışma yapıp doğru yerleri bulmalı ve sadece oraları zırhlamalı...
Uzmanlar çalışıyor...
Yöntem net: Dönen uçaklar inceleniyor.
En çok hasar kanatların ortasında ve gövdenin arka ucunda...
Düz mantık...

***

Ama bu mantık ve iş tutmuyor.
Birçok uçak yine dönmüyor...
İşte o zaman uzmanlar yeniden toplanıyor.
Birkaç yıl önce Avusturya'dan ABD'ye iltica etmiş istatistikçi Abraham Wald can alıcı soruyu soruyor...
"Peki dönmeyen uçaklar acaba nerelerinden vurulmuşlardır?"
Çıt çıkmıyor toplantıda...

***

Dönmeyen uçaklar istatistiki olarak ÖLÜ...
Onları inceleme şansı yok...
Ama hakikati gösteren veri onlarda...
Wald diyor ki, "dönen uçaklara bakıyoruz, oysa onların vurulduğu yerler belli ki, bir uçağın uçuşunu kesin olarak engellemiyor. Kanatların ortası delik deşikse, sorun yok demek ki..."
O halde dönen uçaklarda isabet almayan yerlere odaklanmalı...
Oralar vurulduğunda uçak düşüyor demek ki...
Wald nihai teklifini getiriyor: "Zırhı dönen uçaklarda delik olmayan yerlere koyup filoyu koruyalım."
Buna artık günümüz istatistiğinde "survivorship bias /hayatta kalma yanlılığı" deniyor.

***

İstatistikler ne doğru, ne de yalan söyler...
Yalan söyleyen istatistikle uğraşanlar, yalanı yutan da istatistiğe dayananlardır.
Kritik dönemlerde...
Kritik olaylarda...
Ortaya getirilmeyene; konuşulmayana bakmayı unutmamalıyız...
Esas veriler görünmeyenlerde, kaybolanlarda, yenilenlerde, elenenlerde saklanıyor olabilir...
Büyük ihtimalle de öyledir.

***

Bütün bunları niye yazdım?
Şundan...
Düz anlamıyla sokağın çok şey anlattığı ama medyanın "dönen uçakları" andırdığı bir tür savaş dönemindeyiz...
Haberlere çıkmayan kitlelere bakmalıyız, sokağa yani...
"Sade insan"da hakikat!
Yakın gelecek onların arasından ve onların enerjisiyle inşa olacak.

***

NOT DEFTERİ

En küçük parçamızı bile istihzaya emanet edemeyiz. Haindir. Oynar ve elinden düşürür. Sevimli fakat sadisttir istihza. Öperken ısırır. (PEYAMİ SAFA / Yalnızız)