İbn Ebü’ş-Şükr kimdir ?

Hakîm el-Mağribî diye de anılır. Kurtuba'da (Cordoba) doğdu ve burada öğrenim gördü. Matematik ve astronominin yanı sıra özellikle Mâlikî fıkhında belli bir düzeye ulaştıktan sonra Dımaşk'a, arkasından da Bağdat'a giderek bir süre Hârûn b. Şemseddin el-Cüveynî'nin himayesinde çalıştı. Daha sonra tekrar Dımaşk'a dönüp Eyyûbî hânedanından el-Melîkü'n-Nâsır Yûsuf'un hizmetine girdi. Merâga'da kendisiyle birkaç defa görüşen Ebü'l-Ferec İbnü'l-İbrî, o yıllarda onun başından geçen ve astronomideki başarılarına yol açan dramatik bir olayı nakletmektedir. Buna göre Moğol istilâsı sırasında (658/1260) Hülâgû'nun adamları, "Han sizleri ziyafete çağırıyor" diyerek el-Melikü'n-Nâsır ile birlikte İbn Ebü'ş-Şükr'ün de aralarında bulunduğu devlet erkânını Hülâgû'nun karargâhına doğru yola çıkarırlar; fakat bir süre sonra hepsini kılıçtan geçirmeye başlarlar. Bu sırada İbn Ebü'ş-Şükr'ün, "Ben müneccimim, yıldızların hareketinin ne anlama geldiğini bilirim; benim hana söyleyecek sözüm var" diye bağırması üzerine onu öldürmekten vazgeçerler ve kendisini huzura çıkarırlar, Hülâgû da kendisini Merâga'ya Nasîrüddîn-i Tûsî'nin yanına gönderir (Târîḫu Muḫtaṣari'd-düvel, s. 280-281). Böylece İbn Ebü'ş-Şükr Tûsî ölünceye kadar onunla birlikte, Tûsî'nin ölümünden (673/1274) sonra da hayatı boyunca Merâga Rasathânesi'nde ilmî çalışma yapma ve öğretim faaliyetinde bulunma fırsatını elde etmiş olur. İbn Ebü'ş-Şükr'ün ölümüyle ilgili olarak Bağdatlı İsmâil Paşa 272 (886) tarihini gösterirse de (Îżâḥu'l-meknûn, I, 354) bu yanlıştır. Bu hata, Kâtib Çelebi'nin İbn Ebü'ş-Şükr ve Ebû Ma'şer el-Belhî'nin aynı adı taşıyan eserlerinden söz ederken Belhî'nin ölümüyle ilgili olarak verdiği tarihin yanlış aktarılmasından kaynaklanmış olmalıdır (Keşfü'ẓ-ẓunûn, I,18).

Başarılı bir astronom olan İbn Ebü'ş-Şükr, Batlamyus'un 1 derecelik kirişin hesabında kullandığı denkleme yaklaşık bir çözüm sağlamış, daha sonra da Kâşî üçüncü derece denkleminden hareket ederek kesin çözüme ulaşmıştır. Öte yandan Bûzcânî, bir yayın üçte birinin sinüsünü araştırırken 1 derecenin sinüsünü bulmuş, İbn Ebü'ş-Şükr de farklı bir metotla bu değere çok yakın başka bir değer elde etmiştir. Ayrıca daire çevresinin çapa oranı demek olan y sayısını da bulmuş ve bu değeri Archimedes'in bulduğu değerle karşılaştırmıştır.

Kaynak: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi

BİZE ULAŞIN
BİZE ULAŞIN